Nhiều 'điểm nghẽn' lớn đang cản trở mục tiêu phát triển văn hóa Việt Nam

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên họp sáng 22-4. Ảnh: quochoi.vn

Sáng 22-4, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận ở hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam.

Ba “điểm nghẽn” lớn cản trở quá trình phát triển văn hóa

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) nhấn mạnh, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra yêu cầu căn bản là phát triển văn hóa trong mối quan hệ hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh trong môi trường văn hóa số.

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) phát biểu thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đại biểu cho rằng cần nhìn thẳng vào ba “điểm nghẽn” lớn đang cản trở quá trình này.

Thứ nhất, tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành văn hóa còn thấp. Thứ hai, thiếu hụt nhân lực số là “điểm nghẽn” mang tính chiến lược; không chỉ thiếu về số lượng, chúng ta còn thiếu chuyên gia sâu về AI, dữ liệu, điện toán đám mây, an ninh mạng.Thứ ba, nguồn lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa còn hạn chế và chưa được cơ cấu hợp lý...

Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại hội trường sáng 22-4. Ảnh: quochoi.vn

Từ những phân tích trên, đại biểu Trần Văn Khải đề xuất một số kiến nghị cụ thể. Trong đó, sửa đổi Điều 3 theo hướng ngoài quy định mức sàn 2% ngân sách, cần ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu quốc gia về văn hóa, số hóa di sản và bảo đảm an ninh văn hóa số.

Đồng thời, sửa đổi Điều 7, bổ sung nhóm nhân lực trọng điểm trong các lĩnh vực như AI, dữ liệu lớn, công nghệ số, 3D, quản trị bản quyền số và sáng tạo nội dung; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế đặt hàng đào tạo, hợp đồng chuyên gia, tuyển dụng đặc cách và chính sách học bổng, hợp tác công - tư để phát triển đội ngũ nhân lực văn hóa số.

Đại biểu cũng kiến nghị quy định rõ trong nghị quyết về tiêu chuẩn dữ liệu, trách nhiệm liên thông cơ sở dữ liệu, cơ chế dùng chung nền tảng, yêu cầu về an ninh, an toàn và chủ quyền văn hóa số; xác định rõ mốc hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026...

Đại biểu Nguyễn Văn Cảnh (Đoàn Gia Lai) phát biểu. Ảnh: quochoi.vn

Thảo luận tại hội trường về bất cập trong ưu tiên nguồn lực cho số hóa trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu Nguyễn Văn Cảnh (Đoàn Gia Lai) cho rằng, bên cạnh đầu tư hạ tầng và công nghệ, cần đặc biệt quan tâm đội ngũ chuyên gia văn hóa - yếu tố hiện chưa được đề cập đầy đủ trong dự thảo nghị quyết.

Đại biểu nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, vai trò của các chuyên gia càng trở nên cần thiết, từ việc giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ, xây dựng chuẩn mực ứng xử trong xã hội đa văn hóa, đến việc định hướng phát triển văn hóa phù hợp với thời đại.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 4, Điều 7 của dự thảo Nghị quyết về chính sách đãi ngộ, phát triển nguồn nhân lực, tạo điều kiện hình thành các nhóm chuyên gia văn hóa, tiến tới xây dựng mạng lưới chuyên gia văn hóa trong và ngoài nước.

Làm rõ cơ chế chấp nhận rủi ro trong lĩnh vực văn hóa

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn Hà Nội) phát biểu. Ảnh: quochoi.vn

Phát biểu thảo luận, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn Hà Nội) đề nghị tiếp tục làm rõ một số nội dung quan trọng để bảo đảm tính khả thi khi triển khai. Trước hết, liên quan cơ chế chấp nhận rủi ro trong lĩnh vực văn hóa quy định tại Điều 8 và Điều 11, đại biểu cho rằng định hướng chính sách là đúng nhưng chưa đủ điều kiện để vận hành trong thực tế.

Dự thảo đã đề cập các công cụ như khoán chi, đặt hàng và quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro, song chưa làm rõ cơ chế nghiệm thu và thanh toán. Theo đại biểu, đây chính là “nút thắt” lớn nhất khi triển khai các chính sách tài chính trong lĩnh vực văn hóa. Do đó, dự thảo Nghị quyết cần quy định rõ việc nghiệm thu sản phẩm sáng tạo sử dụng ngân sách phải thông qua hội đồng chuyên môn độc lập; trong đó, kết luận của hội đồng về giá trị tư tưởng, nghệ thuật được coi là căn cứ chủ yếu để thanh toán.

Đồng thời, tại Điều 11, cần bổ sung nguyên tắc không yêu cầu hoàn trả các chi phí hợp lý đã thực hiện trong trường hợp dự án không đạt hiệu quả kinh tế như dự kiến nhưng vẫn bảo đảm chất lượng nghệ thuật. Nếu không làm rõ các nội dung này, cơ chế chấp nhận rủi ro sẽ khó đi vào thực chất.

Về phạm vi và nội dung thí điểm, đại biểu cho biết nhiều quy định mới dừng ở mức cho phép thực hiện, chưa làm rõ nội dung nào được phép khác với quy định của pháp luật hiện hành, khác ở mức độ nào và trong giới hạn ra sao, dễ dẫn tới tình trạng hoặc không thể triển khai, hoặc giao quá rộng cho cơ quan thực thi.

Từ những phân tích trên, đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề xuất: Với từng chính sách thí điểm, cần xác định đầy đủ phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, chủ thể thực hiện, trách nhiệm và nguyên tắc triển khai, bảo đảm yêu cầu “6 rõ”: Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền.

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) phát biểu. Ảnh: quochoi.vn

Trong khi đó, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) đề nghị đưa Ngày Văn hóa Việt Nam (24-11) trở thành ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương, gắn với kích cầu tiêu dùng văn hóa, thúc đẩy du lịch nội địa.

Đại biểu cho rằng đây là một quyết sách mang ý nghĩa biểu tượng quốc gia mạnh mẽ, có tác động thực tiễn sâu rộng. Tuy nhiên, đại biểu đề xuất không nên chỉ giới hạn việc miễn, giảm phí ở khu vực công, mà cần bổ sung cơ chế khuyến khích các cơ sở văn hóa, giải trí thuộc khu vực tư nhân cùng tham gia các chương trình ưu đãi, qua đó hình thành một “ngày hội” tiêu dùng công nghiệp văn hóa trên phạm vi toàn quốc.

Về chính sách đãi ngộ, bảo vệ và thu hút nhân tài trong lĩnh vực nghệ thuật, đại biểu ghi nhận dự thảo đã có những quy định mang tính nhân văn sâu sắc. Để chính sách có tính thuyết phục và bao quát hơn, đại biểu đề nghị mở rộng tiêu chí công nhận tài năng để xét tuyển đặc cách, không chỉ giới hạn ở các giải thưởng quốc tế, khu vực. Thực tế, nhiều nghệ nhân dân gian, cá nhân xuất sắc trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống không tham gia các cuộc thi nhưng có đóng góp lớn trong gìn giữ và truyền dạy di sản và họ cần được thụ hưởng cơ chế này.

Đình Hiệp