Nhân vật quyền lực có thể điều hành Iran sau khi ông Khamenei qua đời

Sau khi Lãnh đạo Tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng trong chiến dịch không kích của Mỹ và Israel ngày 28/2, tình hình tại Iran được đánh giá là bước vào giai đoạn đặc biệt nhạy cảm, làm dấy lên câu hỏi về sự ổn định của bộ máy lãnh đạo nước này.

Ông Ali Larijani. Ảnh: Reuters

Giới quan sát cho rằng Iran dường như đã chuẩn bị các kịch bản kế nhiệm từ trước nhằm bảo đảm tính liên tục của hệ thống chính trị. Một trong những nhân vật được nhắc tới là ông Ali Larijani - cố vấn kiêm nhà ngoại giao kỳ cựu của Iran, người được xem là có vai trò quan trọng trong các phương án chuyển tiếp quyền lực nếu xảy ra biến cố ở cấp lãnh đạo cao nhất.

Vai trò quan trọng đặc biệt của ông Ali Larijani

Chính trị gia Ali Larijani hôm 1/3 tuyên bố sẽ thành lập một hội đồng lãnh đạo lâm thời sau khi Lãnh đạo Tối cao Ali Khamenei qua đời. Trong năm qua, ông Larijani được xem là một trong những nhân vật có ảnh hưởng trong hệ thống an ninh Iran. Ông phụ trách nhiều lĩnh vực quan trọng, từ đàm phán hạt nhân, quan hệ khu vực của Tehran đến các vấn đề an ninh trong nước. Xuất thân từ một gia đình giáo sĩ có vị thế, ông là gương mặt sáng giá và được đánh giá cao trong giới lãnh đạo Iran.

Tháng 1/2026, Washington áp đặt trừng phạt đối với ông với cáo buộc liên quan đến việc trấn áp các cuộc biểu tình. Tuy nhiên, sau đó ông vẫn tham gia giám sát các nỗ lực đàm phán hạt nhân giữa Iran và Mỹ.

Theo truyền thông Iran, ông Larijani cáo buộc Mỹ và Israel tìm cách làm suy yếu và chia rẽ Iran, đồng thời cảnh báo các nhóm ly khai có thể phải đối mặt với phản ứng cứng rắn nếu có hành động chống lại chính quyền. Những phát biểu này được đưa ra gần 24 giờ sau khi Iran hứng chịu một loạt cuộc tấn công.

Tháng 2/2026, ông đã tới Oman - quốc gia đóng vai trò trung gian - để chuẩn bị cho các cuộc đàm phán hạt nhân gián tiếp với Mỹ, trong bối cảnh Washington gia tăng hiện diện quân sự tại Trung Đông. Ông cũng thực hiện một số chuyến thăm tới Nga nhằm thảo luận các vấn đề hợp tác an ninh. Về hồ sơ hạt nhân, ông Larijani từng cho rằng vấn đề này “có thể giải quyết được” nếu các bên tập trung vào bảo đảm Iran không phát triển vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, vai trò của ông trong các vấn đề an ninh nội bộ đã bị Washington chỉ trích sau các cuộc biểu tình hồi tháng 1/2026. Trong thông báo trừng phạt ngày 15/1, Bộ Tài chính Mỹ cho rằng ông nằm trong số các quan chức kêu gọi biện pháp đối phó mạnh tay với biểu tình và hành động theo chỉ đạo của ông Khamenei.

Ông Ali Larijani bày tỏ sự cảm thông đối với những người biểu tình liên quan đến khó khăn kinh tế. Tuy nhiên, ông lên án các hành động bạo lực trong các cuộc biểu tình, cho rằng những hành động này có sự kích động từ Israel. Truyền thông Iran dẫn phát biểu của ông ngày 10/1 cho biết “các cuộc biểu tình của người dân phải được tách biệt hoàn toàn khỏi các nhóm khủng bố”.

Nhân vật bí ẩn và kín tiếng

Ali Larijani sinh năm 1958, xuất thân từ một gia đình giáo sĩ Hồi giáo Shia có ảnh hưởng tại Iran. Gia đình ông có nguồn gốc từ thành phố Amol, miền bắc Iran. Cha ông là một giáo sĩ có vị thế trong giới tôn giáo. Vào năm 1931, gia đình ông chuyển đến Najaf (Iraq) và trở lại Iran năm 1961, ba năm sau khi ông Larijani chào đời.

Ông là con thứ ba trong gia đình có nhiều anh em trai, một số người sau này giữ các vị trí cấp cao trong bộ máy nhà nước. Trong nhiều năm, gia đình Larijani có ảnh hưởng đáng kể trong hệ thống chính trị Iran: ông Ali Larijani từng giữ chức Chủ tịch Quốc hội; em trai ông, Sadegh (Sadiq), từng là Chánh án Tư pháp; còn Javad đảm nhiệm vai trò liên quan đến các vấn đề nhân quyền trong ngành tư pháp. Tuy nhiên, ảnh hưởng của gia đình này được cho là đã suy giảm trong những năm gần đây khi một số thành viên rời khỏi vị trí lãnh đạo hoặc đối mặt với tranh cãi.

Theo một số nguồn tin và giới quan sát, ông Larijani được đánh giá là chính trị gia thận trọng và kín tiếng. Ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí cấp cao trong hệ thống chính trị: Bộ trưởng Văn hóa đầu thập niên 1990, người đứng đầu cơ quan phát thanh -truyền hình quốc gia, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và Chủ tịch Quốc hội trong giai đoạn 2008-2020. Ông được xem là nhân vật có mối quan hệ chặt chẽ và lâu dài với Lãnh đạo Tối cao Ali Khamenei, đồng thời giành được sự tin tưởng hoàn toàn của nhà lãnh đạo này.

Về nền tảng học thuật, ông Larijani học triết học tại Đại học Tehran dưới sự hướng dẫn của Ahmad Fardid, một học giả nổi tiếng với các quan điểm phê phán ảnh hưởng văn hóa phương Tây tại Iran. Tư tưởng của Fardid được cho là có tác động nhất định đến diễn ngôn chính trị - văn hóa trong giai đoạn trước và sau Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979.

Năm 1977, ông Larijani kết hôn với Farideh Motahari, con gái của giáo sĩ và triết gia Morteza Motahhari - một nhân vật có ảnh hưởng trong việc hình thành nền tảng tư tưởng của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Mối quan hệ gia đình này được xem là góp phần củng cố vị thế của ông trong giới tôn giáo - chính trị tại Iran.

Nhân vật chủ chốt trong đàm phán hạt nhân

Là cựu thành viên của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), ông Larijani từng giữ vai trò trưởng đoàn đàm phán hạt nhân giai đoạn 2005 - 2007, bảo vệ quan điểm của Tehran về quyền làm giàu urani. Khi đó, ông từng so sánh các đề xuất khuyến khích từ bỏ sản xuất nhiên liệu hạt nhân của châu Âu như “đổi một viên ngọc lấy một viên kẹo”. Một số nhà phân tích nhận định ông theo đuổi cách tiếp cận mang tính thực dụng trong đối thoại với phương Tây.

Ông Larijani giữ chức Chủ tịch Quốc hội Iran từ năm 2008 đến 2020. Trong nhiệm kỳ của ông, Iran đã đạt được thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với nhóm P5+1, sau gần hai năm đàm phán. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này vào năm 2018.

Về quan hệ với Nga, ông Larijani từng nhiều lần thăm Nga và gặp Tổng thống Vladimir Putin. Ông cũng tham gia thúc đẩy hợp tác với Trung Quốc, góp phần vào thỏa thuận hợp tác kéo dài 25 năm được ký năm 2021.

Trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Frontline của PBS vào tháng 9/2025, ông Larijani cho rằng chương trình hạt nhân của Iran “không thể bị xóa bỏ hoàn toàn”, vì kiến thức công nghệ một khi đã đạt được thì vẫn có thể được tái tạo.

Hồng Anh/VOV.VN (Tổng hợp)