Nhận diện vũ khí: Giải mã Shahed-136 - UAV giá rẻ của Iran

Với âm thanh vo vo đặc trưng, UAV cảm tử Shahed-136 do Iran sản xuất đã trở thành biểu tượng của các cuộc xung đột đương đại, đặc biệt là ở Ukraine và Trung Đông. Khác xa với các công nghệ đột phá như tàng hình hay tốc độ siêu thanh, và có giá thành thấp hơn nhiều so với tên lửa hành trình trị giá hàng triệu USD, loại vũ khí bí mật này thể hiện sự thắng lợi của chiến tranh bất đối xứng.

Nhưng đằng sau chiếc UAV đơn giản này là một chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp, kỹ thuật chế tạo tài tình.

UAV Shahed - biểu tượng cho sự đặt cược của Iran vào độ bền bỉ

Lịch sử UAV của Iran không bắt đầu từ cuộc chiến ở Ukraine. Nguồn gốc của nó nằm ở cuộc chiến tranh Iran-Iraq năm 1980-1988. Đối mặt với ưu thế trên không của Iraq, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phát triển máy bay điều khiển từ xa đầu tiên của mình cho các nhiệm vụ trinh sát sơ bộ. Kể từ đó, Tehran liên tục đầu tư vào lĩnh vực này, trong đó có việc thành lập Trung tâm Nghiên cứu Công nghiệp Hàng không Shahed (SAIRC), một thực thể trực thuộc Lực lượng Không quân Vũ trụ của IRGC.

Trái ngược với cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Nga, vốn được đặc trưng bởi cuộc chạy đua về sự tinh vi trong thời Chiến tranh Lạnh, Iran - bị ràng buộc bởi hàng thập kỷ trừng phạt quốc tế - đã lựa chọn một cách tiếp cận mạnh mẽ hơn. Điều này có nghĩa là tập trung vào số lượng và chi phí thấp.

Kết quả thành công nhất của chiến lược này là Shahed-136, một UAV cảm tử có vẻ ngoài đơn giản nhưng lại ẩn chứa hiệu quả chiến lược đáng gờm. "Shahed là yếu tố giúp giảm bớt rào cản, cả đối với người sử dụng những UAV giá rẻ này, lẫn đối với lực lượng phòng không, những người được khuyến khích sử dụng các hệ thống phòng không cơ bản và ít tốn kém hơn", Aurélien Duchêne, một chuyên gia tư vấn về địa chính trị và quốc phòng của Pháp, giải thích.

Một chiếc xe bán tải đang vận chuyển UAV Shahed-136 tại Tehran, Iran, ngày 10-1-2025. Ảnh: Le Point

Trong nhiều năm, Iran đã quan sát, sao chép và điều chỉnh. Nước này đã thu hồi các UAV của Mỹ hoặc Israel bị bắn hạ hoặc mất tích trên lãnh thổ của mình, bao gồm cả một UAV tàng hình RQ-170 Sentinel của Mỹ được cho là đã bị tấn công mạng và thu giữ vào năm 2011, để phục vụ cho việc nghiên cứu ngược kỹ thuật.

Tuy nhiên, việc phát triển dòng vũ khí tự hành Shahed lại liên quan đến một cách tiếp cận khác. Đó không phải là việc tạo ra một UAV do thám công nghệ cao, mà là một loại tên lửa hành trình giá rẻ.

Kỹ thuật chế tạo máy bay Shahed-136

UAV Shahed-136 được chính thức ra mắt vào cuối năm 2021. Được thiết kế để áp đảo hệ thống phòng không của đối phương bằng các cuộc tấn công theo bầy đàn, nó được phóng từ các giá đỡ được giấu kín trong các container. Việc vận chuyển hàng hóa đơn giản, khiến nó cực kỳ cơ động và khó bị tiêu diệt trước khi UAV được phóng đi.

Thiết kế kỹ thuật của Shahed-136 là một bài học về tính thực dụng. Chiếc máy bay, với sải cánh tam giác 2,5m, nặng khoảng 200kg, trong đó 30 đến 50kg là đầu đạn nổ. Và bất chấp tốc độ khiêm tốn 185 km/giờ so với 2.000 đến 2.600 km/giờ của các máy bay chiến đấu săn đuổi nó, "tên lửa của người nghèo" này có thể quyết định kết quả của một trận đánh, hoặc thậm chí là một cuộc chiến tranh.

Việc sử dụng đồng thời hàng chục, thậm chí hàng trăm UAV giá rẻ này có thể áp đảo hệ thống phòng thủ của đối phương, bất kể chúng hiệu quả đến đâu. Chỉ cần một chiếc UAV vượt qua chiến tuyến cũng đủ gây thiệt hại đáng kể trên mặt đất… Đó là lý do tại sao một số quân nhân đặt biệt danh cho nó là “Kalashnikov của UAV”, ám chỉ đến khẩu súng trường tấn công bền chắc và giá rẻ do Liên Xô sản xuất, vẫn được sử dụng trên khắp thế giới ngày nay.

Bí quyết sản xuất hàng loạt của nó nằm ở việc chỉ sử dụng các linh kiện có sẵn trên thị trường. Không giống như vũ khí phương Tây, vốn yêu cầu các bộ phận được chế tạo riêng cho mục đích quân sự, Shahed là một sản phẩm lắp ráp toàn cầu được thực hiện tại Iran, trước đây là trong các nhà máy ngầm gần Isfahan.

“Trái tim” của chiếc Shahed-136 là một động cơ piston khoảng 50 mã lực, một bản sao của Iran dựa trên động cơ của Đức, ban đầu được thiết kế cho máy bay dân dụng hạng nhẹ và tàu lượn có động cơ. Chính động cơ này tạo ra tiếng ồn chói tai, giống như tiếng xe máy.

Hệ thống điện tử trên máy bay, đặc biệt là hệ thống dẫn đường, thể hiện sự trớ trêu về địa chính trị của chiếc Shahed. Các chuyên gia tháo dỡ máy bay bị bắn rơi ở Ukraine đã phát hiện ra rằng phần lớn các linh kiện điện tử đến từ các công ty phương Tây (Mỹ, Thụy Sĩ, Nhật Bản). Chúng bao gồm bộ vi điều khiển của Texas Instruments, các mô-đun GPS thương mại và chip nguồn.

Cuối cùng, thân máy bay được làm bằng sợi carbon và sợi thủy tinh, những vật liệu nhẹ, giá rẻ và có khả năng giảm thiểu tín hiệu radar.

Phương trình kinh tế bất khả chiến bại của UAV Shahed

Máy bay không người lái Shahed-136 trên bầu trời Iran, tháng 3-2024. Ảnh: Le Point

Thường được định vị bằng tọa độ GPS đơn giản và thiếu khả năng hiệu chỉnh để tấn công mục tiêu di động, sức mạnh của Shahed không nằm ở độ chính xác. Nhưng khả năng kinh tế của nó thì không thể đánh bại. Các ước tính của phương Tây về giá thành đơn vị của một UAV Shahed dao động từ 20.000 đến 50.000 USD.

Đối mặt với loại UAV này, một tên lửa đánh chặn của phương Tây (như Patriot của Mỹ hoặc Aster của Pháp) có giá từ 1 triệu đến 7 triệu USD. Sự chênh lệch về tài chính này đã làm cạn kiệt ngân sách phòng không và quân sự của cả hai bên từ đầu những năm 2020, đến mức Tướng Thierry Burkhard, khi đó là Tham mưu trưởng Lực lượng Quốc phòng Pháp, đã tuyên bố tại một hội nghị vào tháng 12-2023 rằng: "Khi bạn tiêu diệt một chiếc Shahed bằng một chiếc Aster, trên thực tế chính Shahed đã tiêu diệt chiếc Aster đó".

Tuy nhiên, việc so sánh chi phí của một UAV tấn công với chi phí của một tên lửa đánh chặn có thể là "một phân tích khá đơn giản", Phó đô đốc Emmanuel Slaars, khi đó là chỉ huy vùng biển Ấn Độ Dương của Hải quân Pháp, lập luận trong một cuộc họp báo do Bộ Quân đội Pháp tổ chức năm 2024. "Chi phí cần xem xét không chỉ là chi phí của tên lửa được sử dụng, mà còn là chi phí của những gì đang được bảo vệ", ông giải thích. Do đó, việc bảo vệ một tàu khu trục và các tàu container mà tên lửa đánh chặn hộ tống, mỗi tàu có khả năng chở hàng hóa trị giá hơn một tỷ USD, vẫn hoàn toàn hợp lý.