Nhận diện những biến đổi sâu sắc của gia đình Việt Nam hiện nay

Nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28/6/2001 - 28/6/2026), ngày 24/6, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp”.

Hội thảo là diễn đàn để các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý cùng trao đổi, đánh giá những biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Toàn cảnh Hội thảo khoa học với chủ đề “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp” (Ảnh: Hà Châu)

Gia đình Việt Nam đứng trước những thay đổi có tính bước ngoặt

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng quá trình chuyển đổi số và tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, giao tiếp và tổ chức đời sống xã hội.

Những biến đổi này không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn tái cấu trúc các quan hệ xã hội cơ bản, trong đó có gia đình. Gia đình Việt Nam vì vậy cũng đang chuyển mình mạnh mẽ về quy mô, chức năng, quan hệ và hệ giá trị, vừa thích ứng với bối cảnh mới với những cơ hội mới, vừa đối diện với nhiều thách thức chưa từng có.

Bên cạnh những vấn đề tồn tại từ lâu như bạo lực gia đình, bất bình đẳng giới trong phân công lao động, áp lực kinh tế hay khoảng cách thế hệ, nhiều thách thức mới đang xuất hiện dưới tác động của quá trình đô thị hóa, già hóa dân số và xu hướng cá nhân hóa.

"Xu hướng cá nhân hóa có thể làm gia tăng khác biệt, thậm chí xung đột giữa các thế hệ, đồng thời làm suy yếu những ràng buộc truyền thống vốn là nền tảng của gia đình Việt Nam", GS.TS Lê Văn Lợi nhận định.

GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu tại Hội thảo (Ảnh: Hà Châu)

Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy cho biết, trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, gia đình Việt Nam đang đứng trước những thay đổi có tính bước ngoặt. Những biến đổi về cơ cấu dân số, mô hình cư trú, phương thức lao động, điều kiện sống, môi trường truyền thông và hệ giá trị xã hội đang tác động ngày càng sâu sắc đến đời sống gia đình.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng cho rằng vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là ứng phó với những thay đổi đang diễn ra mà quan trọng hơn là phải nhận diện đúng xu hướng phát triển của gia đình Việt Nam trong tương lai.

Theo đó, cần làm rõ những câu hỏi lớn như: Gia đình Việt Nam sẽ biến đổi theo chiều hướng nào; những giá trị nào cần tiếp tục được gìn giữ và phát huy; những chính sách nào cần được điều chỉnh để gia đình tiếp tục là môi trường nuôi dưỡng con người Việt Nam phát triển toàn diện; làm thế nào để gia đình thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy phát biểu tại Hội thảo (Ảnh: Hà Châu)

Công nghệ số, mức sinh giảm và khoảng cách thế hệ đặt ra nhiều thách thức mới

Tại hội thảo, nhiều chuyên gia nhận định mô hình gia đình Việt Nam đang trở nên đa dạng hơn về quy mô và hình thức. Gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, trong khi vai trò và vị thế của các thành viên cũng thay đổi theo hướng đề cao bình đẳng giới, quyền cá nhân và sự chia sẻ trách nhiệm.

Tuy nhiên, quá trình biến đổi này cũng kéo theo không ít thách thức. Các đại biểu đặc biệt quan tâm tới những tác động của già hóa dân số, mức sinh giảm, di cư lao động và sự thay đổi mô hình việc làm đối với đời sống gia đình.

Đáng chú ý, công nghệ số đang tác động ngày càng sâu rộng đến các mối quan hệ gia đình. Bên cạnh việc tạo điều kiện kết nối thuận lợi hơn, môi trường số cũng làm giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong nhiều gia đình, ảnh hưởng tới quá trình giáo dục trẻ em và sự gắn kết giữa các thế hệ.

Từ góc độ giải pháp, GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ cho rằng để phát triển gia đình và con người bền vững trong thế kỷ XXI, Nhà nước cần tăng cường giám sát thực thi pháp luật lao động, bảo đảm mức lương đủ sống và có quy hoạch phát triển nhà ở phù hợp với nhu cầu dân cư; công bố lương tối thiểu là lương đủ sống; giám sát nghiêm thực hiện luật lao động, xử lý nghiêm khắc vi phạm.

Đối với mỗi gia đình, ông cho rằng cần tận dụng các phương tiện truyền thông để duy trì kết nối thường xuyên giữa các thành viên, đồng thời chú trọng trang bị kỹ năng xây dựng gia đình hạnh phúc, cân bằng cuộc sống và tăng cường các hoạt động gắn kết trực tiếp.

GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tặng quà kỷ niệm cho Thứ trưởng Bộ VH-TT&DL Trịnh Thị Thủy (Ảnh: Hà Châu)

Đề xuất hoàn thiện chính sách và xây dựng cơ sở dữ liệu về gia đình Việt Nam

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, TS. Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết các tham luận đã góp phần nhận diện tương đối toàn diện những xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam dưới tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Theo ông, gia đình Việt Nam hiện nay vừa tiếp tục gìn giữ những giá trị truyền thống như tình yêu thương, lòng hiếu nghĩa và sự gắn kết, vừa tiếp nhận những giá trị mới của xã hội hiện đại như bình đẳng giới, quyền cá nhân và tính tự chủ.

Tuy nhiên, các vấn đề như già hóa dân số, mức sinh giảm, di cư lao động hay tác động của công nghệ số sẽ tiếp tục là những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của gia đình trong thời gian tới.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo (Ảnh: Hà Châu)

Nhiều chuyên gia tại hội thảo đề xuất hoàn thiện chính sách phát triển gia đình theo hướng tiếp cận vòng đời và phát triển bền vững; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu, dự báo xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam.

Đặc biệt, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về gia đình được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm phục vụ công tác quản lý nhà nước và hoạch định chính sách.

Theo TS. Nguyễn Đình Tuấn, những dữ liệu đầy đủ và cập nhật về gia đình Việt Nam sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng các chính sách phù hợp với thực tiễn, góp phần phát huy vai trò của gia đình trong phát triển con người và phát triển đất nước.

"Gia đình vẫn luôn là nền tảng của xã hội, là nơi hình thành, nuôi dưỡng và phát triển con người. Một xã hội phát triển bền vững phải được xây dựng trên nền tảng của những gia đình bền vững, một quốc gia hùng cường phải được bắt đầu từ những gia đình hạnh phúc", TS. Nguyễn Đình Tuấn nhấn mạnh.

Phương Thu