Nhận biết 6 dấu hiệu trẻ bị suy dinh dưỡng và cách khắc phục

6 dấu hiệu nhận biết trẻ bị suy dinh dưỡng

Dấu hiệu đầu tiên và quan trọng nhất là trẻ không tăng cân hoặc sụt cân. Với trẻ nhỏ, cân nặng là chỉ số nhạy, phản ánh tương đối nhanh những thay đổi về khẩu phần, bệnh tật và chăm sóc. Nếu trẻ không tăng cân trong 2–3 tháng liên tiếp, sụt cân sau một đợt ốm, hoặc cân nặng đi ngang trong khi tuổi vẫn tăng, cha mẹ cần lưu ý. Đặc biệt, ở trẻ dưới 5 tuổi, sự chững cân kéo dài có thể là tín hiệu sớm của thiếu năng lượng, thiếu đạm, nhiễm khuẩn lặp lại hoặc rối loạn tiêu hóa.

Dấu hiệu thứ hai là trẻ chậm tăng chiều cao. Nhiều cha mẹ chỉ cân trẻ mà ít đo chiều cao, trong khi chiều cao phản ánh quá trình phát triển dài hạn. Nếu trẻ thấp hơn đáng kể so với bạn cùng tuổi, quần áo mặc lâu không ngắn đi, chiều cao tăng rất chậm theo năm, hoặc trẻ luôn nằm ở kênh thấp trên biểu đồ tăng trưởng, cần nghĩ đến nguy cơ suy dinh dưỡng mạn tính, đặc biệt là thấp còi. Thấp còi không chỉ ảnh hưởng tầm vóc mà còn liên quan đến phát triển nhận thức, khả năng học tập và sức khỏe chuyển hóa về sau.

Có nhiều dấu hiệu nhận biết trẻ bị suy dinh dưỡng. Ảnh minh họa: Tuấn Anh

Dấu hiệu thứ ba là trẻ ăn uống kém đa dạng. Một trẻ có thể ăn nhiều cơm, cháo, mì hoặc uống nhiều sữa nhưng vẫn thiếu dinh dưỡng nếu khẩu phần nghèo thịt, cá, trứng, đậu đỗ, rau xanh, trái cây, dầu mỡ phù hợp. Trẻ ăn đơn điệu kéo dài dễ thiếu sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D, canxi và các vi chất cần cho tăng trưởng. Vì vậy, không chỉ hỏi "trẻ ăn được bao nhiêu", mà cần hỏi "trẻ ăn được những nhóm thực phẩm nào".

Dấu hiệu thứ tư là trẻ hay ốm, lâu hồi phục, mệt mỏi, ít chơi, giảm hoạt động. Dinh dưỡng và miễn dịch có quan hệ hai chiều: trẻ thiếu dinh dưỡng dễ nhiễm khuẩn hơn; khi nhiễm khuẩn, trẻ lại ăn kém, tiêu hao nhiều hơn và dễ sụt cân. Vòng xoắn bệnh tật – suy dinh dưỡng này đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ. Trẻ thường xuyên viêm đường hô hấp, tiêu chảy, viêm da, chậm hồi phục sau bệnh cần được đánh giá cả về dinh dưỡng, không chỉ điều trị triệu chứng.

Dấu hiệu thứ năm là những biểu hiện gợi ý thiếu vi chất: da xanh, niêm mạc nhợt, mệt, kém tập trung có thể liên quan thiếu sắt; chậm mọc răng, đau chân, ít ra nắng, chậm phát triển xương có thể liên quan thiếu vitamin D hoặc canxi; biếng ăn kéo dài, chậm tăng trưởng có thể liên quan thiếu kẽm; khô mắt, dễ nhiễm khuẩn có thể liên quan thiếu vitamin A. Các dấu hiệu này không đủ để tự chẩn đoán tại nhà, nhưng là lý do để đưa trẻ đi khám và xét nghiệm khi cần.

Dấu hiệu thứ sáu là trẻ có yếu tố nguy cơ: sinh non, nhẹ cân lúc sinh, không được bú mẹ đầy đủ, ăn bổ sung quá sớm hoặc quá muộn, ăn dặm loãng kéo dài, cai sữa không đúng cách, gia đình khó khăn về thực phẩm, trẻ mắc bệnh mạn tính, dị ứng nhiều thực phẩm, rối loạn nuốt, tiêu chảy kéo dài, táo bón nặng, hoặc cha mẹ kiêng khem quá mức cho trẻ. Những trẻ này cần được theo dõi sát hơn, vì suy dinh dưỡng có thể xuất hiện trước khi biểu hiện rõ bằng hình dáng bên ngoài.

Cải thiện suy dinh dưỡng bằng bữa ăn khoa học

Để phòng suy dinh dưỡng, cha mẹ cần bảo đảm trẻ được ăn đủ bữa, đủ nhóm thực phẩm và phù hợp lứa tuổi. Bữa ăn hằng ngày nên có nhóm bột đường như cơm, cháo, bún, mì, khoai; nhóm đạm như thịt, cá, trứng, tôm, cua, đậu phụ; nhóm rau xanh và trái cây; nhóm chất béo từ dầu ăn, mỡ phù hợp; cùng sữa hoặc chế phẩm sữa khi cần. Với trẻ nhỏ, món ăn cần đủ độ đặc và đủ năng lượng, không nấu cháo quá loãng kéo dài. Dầu mỡ không nên bị loại bỏ hoàn toàn, vì trẻ cần chất béo cho năng lượng, phát triển não bộ và hấp thu vitamin tan trong dầu.

Cần ưu tiên thực phẩm sẵn có tại địa phương, an toàn và đa dạng. Không nhất thiết phải dùng thực phẩm đắt tiền mới đủ chất. Trứng, cá nhỏ, tôm, cua, đậu phụ, lạc vừng, rau xanh, bí đỏ, rau ngót, chuối, đu đủ, khoai, sữa chua đều có thể góp phần cải thiện khẩu phần nếu được phối hợp hợp lý. Với trẻ biếng ăn, thay vì ép ăn một bữa thật nhiều, nên chia nhỏ bữa, tăng đậm độ năng lượng bằng cách thêm dầu ăn phù hợp, tăng thực phẩm giàu đạm và tạo không khí ăn tích cực.

Vận động hợp lý cùng chế độ dinh dưỡng khoa học giúp trẻ phát triển toàn diện.

Cha mẹ cũng cần phòng bệnh để phòng suy dinh dưỡng. Rửa tay, ăn chín uống sôi, bảo đảm an toàn thực phẩm, tiêm chủng đầy đủ, tẩy giun theo hướng dẫn y tế, điều trị sớm tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp là những biện pháp quan trọng. Khi trẻ ốm, không nên kiêng khem quá mức; cần tiếp tục cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, giàu dinh dưỡng và cho ăn bù trong giai đoạn hồi phục.

Về mặt truyền thông, thông điệp quan trọng phục vụ Nghị quyết 72 là: phòng suy dinh dưỡng không chờ đến bệnh viện, mà bắt đầu từ từng gia đình và từng bữa ăn. Mỗi cha mẹ cần biết cân đo cho con, nhận diện dấu hiệu nguy cơ, không chủ quan với chậm tăng trưởng và tìm tư vấn chuyên môn khi cần. Mỗi trường học cần phối hợp theo dõi cân nặng, chiều cao định kỳ, tổ chức bữa ăn bán trú cân đối và giáo dục trẻ thói quen ăn uống lành mạnh. Mỗi trạm y tế, cộng tác viên dinh dưỡng cần chủ động sàng lọc, tư vấn và phát hiện sớm trẻ nguy cơ.

Suy dinh dưỡng ở trẻ em hoàn toàn có thể phòng ngừa và can thiệp hiệu quả nếu được nhận biết sớm. Một đứa trẻ khỏe mạnh không chỉ là trẻ không ốm, mà là trẻ tăng trưởng đều, ăn uống đa dạng, vận động tốt, ngủ đủ, học tập và vui chơi tích cực. Đầu tư cho dinh dưỡng trẻ em hôm nay chính là đầu tư cho tầm vóc, trí tuệ và sức khỏe của thế hệ tương lai.

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt