Nhạc sĩ Huy Thục và những ca khúc 'đi cùng năm tháng'

Nhạc sĩ Huy Thục bên cây đàn piano của mình.

Nhạc sĩ của quân đội

Ở khu tập thể Mai Dịch (Hà Nội), nhiều người biết đến gia đình nhạc sĩ Huy Thục. Ở tuổi 93, vị nhạc sĩ, Đại tá quân đội tuy đã yếu hơn trước, không nhớ được nhiều chi tiết. Nhưng trong từng cử chỉ, ánh nhìn, vẫn hiện rõ sự điềm đạm, chuẩn mực của một người lính từng trải, cùng nét mềm mại của một nghệ sĩ dành trọn đời cho âm nhạc.

Nhạc sĩ Huy Thục, tên đầy đủ là Lê Huy Thục, sinh năm 1933 tại Lý Nhân, Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình), lớn lên ở Hà Nội. Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia Đội thiếu niên nhi đồng cứu quốc phố Mai Hắc Đế. Năm 1946, ông nhập ngũ vào Đại đội 1, Tiểu đoàn 105, chiến đấu tại Nam Định.

Nhờ có năng khiếu âm nhạc, ông được cử đi học đàn violon, rồi về công tác tại Đoàn văn công Quân khu 3, Đoàn văn công Tổng cục Chính trị. Từ năm 1954 -1956, ông làm việc tại Đoàn văn công Quân khu Hữu Ngạn, sau đó trở thành một trong những học viên lớp sáng tác đầu tiên của Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam). Một thời gian sau, ông lại được cử đi tu nghiệp tại Nhạc viện Liszt ở Hungary. Về nước, ông tham gia giảng dạy ở Trường Nghệ thuật quân đội (nay là Trường Đại học Văn hóa nghệ thuật quân đội).

Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhạc sĩ Huy Thục vào chiến trường, đi dọc Hà Tĩnh - Quảng Trị - Huế, vừa sáng tác, biểu diễn phục vụ bộ đội, nhân dân, vừa tham gia chiến đấu, tăng gia sản xuất. Sau khi đất nước thống nhất, nhạc sĩ tiếp tục hoạt động nghệ thuật, giảng dạy và giữ vai trò lãnh đạo Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị (Quân đội nhân dân Việt Nam). Ông từng là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam khóa III và IV.

Nhạc sĩ Huy Thục có gia tài hơn 450 tác phẩm thuộc nhiều thể loại. Các ca khúc của ông gắn liền với đời sống chiến đấu và sinh hoạt của người lính, để lại dấu ấn sâu đậm trong công chúng. Có thể kể đến như: “Kèn xuất trận” (thơ Tô Đức Chiêu), “Tiếng hát trên đường quê hương”, “Ơi dòng suối La La”, “Tiếng đàn Ta-lư”, “Tiến lên chiến sĩ đồng bào” (phổ thơ Hồ Chí Minh), “Bác đang cùng chúng cháu hành quân”, “Đợi” (thơ Vũ Quần Phương)…

Về tác phẩm khí nhạc, ông viết độc tấu đàn bầu “Vì miền Nam”, độc tấu trống dân tộc “Nhịp điệu nước non”. Ông sáng tác hợp xướng “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”, âm nhạc cho vũ kịch “Ngọn lửa Nghệ Tĩnh” (viết cùng nhạc sĩ Nguyễn Thành và Lương Ngọc Trác), “Tiến lên giành toàn thắng” (chương I)... Ngoài ra, ông còn viết âm nhạc cho sân khấu, điện ảnh, xuất bản tuyển tập và album…

Với những đóng góp xuất sắc cho âm nhạc cách mạng Việt Nam, nhạc sĩ Huy Thục đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật đợt 1, Huân chương Chiến công hạng Nhì, Huân chương Độc lập hạng Ba và rất nhiều huân chương, huy chương cao quý khác. Vở vũ kịch “Ngọn lửa Nghệ Tĩnh” (phần âm nhạc viết chung) được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Ra mặt trận phục vụ cuộc chiến đấu nóng bỏng

Trong hành trình sáng tác, quãng thời gian vào chiến trường để lại dấu ấn sâu sắc nhất trong ký ức và âm nhạc của nhạc sĩ Huy Thục, cũng chính là giai đoạn ông cho ra đời nhiều ca khúc có sức lan tỏa mạnh mẽ trong nền âm nhạc Việt Nam. Nhạc sĩ Huy Thục chia sẻ, tháng 12-1964, sau khi kết thúc đợt sáng tác nhạc cho vũ kịch “Ngọn lửa Nghệ Tĩnh”, ông quyết định gác lại những dự định sáng tác quy mô lớn để ra mặt trận, trực tiếp viết phục vụ cuộc chiến đấu nóng bỏng đang diễn ra.

Hành trình vào chiến trường bắt đầu bằng những trải nghiệm khốc liệt. Đến Hà Tĩnh, chứng kiến một trận bom phủ đầu dữ dội, mất mát đau thương, ông không ngủ được. Tình cờ đọc được bài thơ “Kèn xuất trận” của tác giả Tô Đức Chiêu từ một tờ tạp chí cũ, ông phổ nhạc và hát ngay cho cán bộ, chiến sĩ nghe. Bài hát nhanh chóng được thu thanh, phát trên sóng và lan rộng khắp mặt trận. Thành công ấy tiếp thêm niềm tin để ông tiếp tục đi sâu vào chiến trường, sáng tác.

Nhạc sĩ Huy Thục kể, chiến tranh càng ác liệt, càng thôi thúc ông sáng tác. Khi đến Quảng Trị, ông viết “Tiếng hát trên đường quê hương”, với hình ảnh người chiến sĩ vượt qua gian khổ, vững vàng đi giữa đạn bom. Đến mặt trận Đường 9 - Khe Sanh, trước chiến thắng của tiểu đội Bùi Ngọc Đủ tại đồi Không Tên, hình ảnh dòng suối La La hiện lên trong tâm trí ông như một bức tranh sống động. Chỉ trong hai ngày, ông hoàn thành “Ơi dòng suối La La”. “Thật không ngờ bài hát tôi viết tại mặt trận, phối ngay cho dàn nhạc nhỏ để đội văn công xung kích biểu diễn phục vụ liên tục, lại được các chiến sĩ Đường 9 yêu thích, đi đâu họ cũng hát vang”, nhạc sĩ Huy Thục tâm sự.

Một trong những dấu ấn sâu sắc nhất trong khoảng thời gian này là sự ra đời của “Tiếng đàn Ta-lư”. Sau khi chứng kiến sự hy sinh của một đại đội công binh, đau buồn vô hạn, nhạc sĩ Huy Thục cầm bút sáng tác. Ông nói rằng, phải viết một bài hát lạc quan để mọi người cùng vượt qua mất mát. Từ chất liệu dân ca Vân Kiều, ca khúc trong sáng, tươi vui ra đời. “Kẻ thù muốn vùi dập sự sống ở đây thì chính trong cái ác liệt ấy, niềm lạc quan vẫn nảy mầm xanh tươi giữa Đường 9 - Khe Sanh”, nhạc sĩ chia sẻ. Bài hát hoàn thành ngày 6-9-1967, ngay tại chiến trường. Cuối năm 1968, “Tiếng đàn Ta-lư” được biểu diễn báo cáo trước Bác Hồ, với phần thể hiện của Nghệ sĩ nhân dân Tường Vi. Từ ca khúc này, nhạc sĩ Huy Thục được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Nhì.

Cứ thế theo nguồn cảm hứng, ông viết tiếp “Trung đoàn Dũng sĩ Gio An”, “Những sân ga những chuyến tàu”, “Đoàn nghĩa binh cách mạng”, “Em là chiến sĩ nuôi quân”, “Lại mà xem tiểu đội em đánh Mỹ”, “Xe vào trận tuyến”, “Cô gái Pa Kô đi tải đạn”... Chuẩn bị đón xuân 1969, ông đã phổ nhạc bài “Tiến lên chiến sĩ đồng bào” từ bài thơ chúc Tết của Bác Hồ.

Đặc biệt, ca khúc ghi dấu ấn lớn trong cuộc đời sáng tác của nhạc sĩ Huy Thục là “Bác đang cùng chúng cháu hành quân” với giai điệu hào hùng, thể hiện khí thế hừng hực của đoàn quân quyết thắng, nguyện mãi đi theo con đường cách mạng của Đảng và Bác Hồ: “Đêm nay trên đường hành quân ra mặt trận/ Trùng trùng đoàn quân tiến bước theo con đường của Bác/ Nở ngàn hoa chiến công ta dâng lên Người/ Dâng lên tới Đảng cả niềm tin chiếu sáng ngời”.

Nhạc sĩ Huy Thục kể, ngày Bác Hồ ra đi, cả đất trời thấm đẫm nước mắt. Sau khi cùng đoàn nhạc sĩ quân đội vào viếng Bác, ông trở lại chiến trường, chứng kiến các chiến sĩ đã vượt lên đau thương, nắm chắc tay súng, giữ vững ý chí chiến đấu, truyền cảm hứng cho ông sáng tác ca khúc “Bác đang cùng chúng cháu hành quân”. Ca khúc nhanh chóng được phổ biến rộng rãi khắp cả nước, là một trong 10 bài hát quy định trong Quân đội nhân dân (nay là 15 bài hát).

“Những ca khúc của tôi đã ra đời từ trong lửa đạn đau thương và niềm tự hào của người lính nơi tuyến đầu. Đấy là những bài hát được viết ra bằng máu, bằng sự hy sinh mà cả dân tộc đã từng nếm trải. Tôi sẽ không bao giờ có được những bài hát ấy, nếu không có những năm tháng đi cùng chiến sĩ ngoài mặt trận”, nhạc sĩ Huy Thục khẳng định.

Nhạc sĩ Huy Thục hiện đang sống sum vầy cùng đại gia đình, nơi những giá trị mà ông tích lũy suốt cuộc đời được truyền lại cho các thế hệ. Di sản âm nhạc của nhạc sĩ Huy Thục không chỉ là những tác phẩm gắn với một thời “hoa lửa”, mà còn là nguồn cảm hứng bền bỉ, góp phần nuôi dưỡng và lan tỏa những giá trị của văn hóa, nghệ thuật cách mạng trong đời sống hôm nay.

Yên Nga