Nhà sàn Tày - Nét đẹp kiến trúc và văn hóa trong vùng CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng

Thích ứng với thiên nhiên, gắn bó với đời sống cộng đồng

Người Tày ở Cao Bằng từ lâu sinh sống định cư tại các thung lũng, chân núi, ven sông, ven suối. Tuy nhiên, những bản làng xưa thường nằm gần rừng rậm, ẩm thấp, nhiều thú dữ và rắn độc. Để thích nghi với điều kiện tự nhiên, đồng bào sáng tạo kiểu kiến trúc nhà sàn, vừa tránh được thú dữ, vừa chống ẩm, tạo không gian sống an toàn và thuận tiện.

Nhà sàn không chỉ là nơi cư trú mà còn là nơi lưu giữ phong tục, tập quán, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Tày Cao Bằng.

Nhà sàn Tày được làm từ các loại gỗ tốt như nghiến, đinh, lát..., có độ bền cao. Dựng nhà là công việc hệ trọng của cả gia đình, dòng họ nên được chuẩn bị rất kỹ lưỡng từ khâu chọn gỗ, chọn thợ đến xem ngày dựng nhà.

Trước khi dựng nhà, các bậc cao niên hoặc người thợ cả kiểm tra kỹ từng cây cột, thanh kèo để xác định đúng chiều gốc và ngọn. Theo quan niệm dân gian, đặt sai hướng có thể ảnh hưởng đến cuộc sống và công việc của gia chủ. 

Cầu thang lên nhà sàn có số bậc lẻ như 5, 7 hoặc 9 bậc.

Bà Nông Văn Dũng, người cao tuổi ở xã Đông Khê cho biết: Đối với người Tày, dựng nhà là việc lớn của cả đời người. Từ việc chọn đất, chọn hướng nhà đến dựng cột đều phải cẩn thận. Nhà sàn không chỉ là nơi che mưa, che nắng mà còn là nơi gắn kết các thế hệ trong gia đình, lưu giữ những phong tục, tập quán cha ông để lại.

Theo quan niệm của người Tày, vị trí và hướng nhà có ý nghĩa quan trọng. Người xưa thường căn cứ vào kinh nghiệm dân gian để chọn nơi dựng nhà, mong muốn cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi, gia đình ấm no.

Không gian sống đậm bản sắc văn hóa

Bước lên nhà sàn qua chiếc cầu thang gỗ chắc chắn, du khách cảm nhận được nét riêng trong không gian sinh hoạt của người Tày. Cầu thang thường có số bậc lẻ như 5 hoặc 7 bậc, tượng trưng cho sự sinh sôi, phát triển và may mắn theo quan niệm của đồng bào.

Bên trong ngôi nhà, gian giữa là nơi trang trọng nhất, đặt bàn thờ tổ tiên đối diện cửa chính. Đây vừa là không gian tâm linh vừa là nơi tiếp khách, tổ chức các nghi lễ quan trọng của gia đình.

Phía sau là bếp lửa, nơi giữ hơi ấm, gắn kết các thành viên và lưu giữ những câu chuyện của bản làng qua nhiều thế hệ. Các buồng ngủ được bố trí kín đáo, phù hợp với nếp sống truyền thống. Phía trước nhà thường có khoảng sàn rộng để phơi nông sản, gầm sàn được tận dụng cất giữ nông cụ hoặc chăn nuôi gia súc, gia cầm.

Gian giữa ngôi nhà là nơi tiếp khách và để bàn thờ.

Sự sắp xếp hài hòa giữa các không gian chức năng thể hiện tri thức dân gian của người Tày trong việc tổ chức cuộc sống và thích ứng với điều kiện tự nhiên vùng núi.

Gìn giữ di sản giữa nhịp sống hiện đại

Trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, nhà sàn truyền thống vẫn hiện diện tại nhiều bản làng, là dấu ấn văn hóa đặc sắc. Đặc biệt, ở các xã miền Đông như: Trùng Khánh, Quảng Hòa, Hạ Lang lưu giữ nhiều ngôi nhà sàn đá độc đáo. Với vật liệu chủ yếu là đá tự nhiên kết hợp khung gỗ, những ngôi nhà này không chỉ bền chắc mà còn phản ánh quan niệm về sự trường tồn, vững bền của gia đình, dòng họ.

Những làng cổ nổi tiếng như Khuổi Ky (xã Đàm Thủy) hay Nà Vị (xã Lý Quốc) hiện bảo tồn được nhiều ngôi nhà sàn đá có tuổi đời hàng trăm năm. Đây vừa là nơi sinh sống của người dân, vừa là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và sự xuất hiện của các kiểu nhà hiện đại, số lượng nhà sàn truyền thống đang dần thu hẹp. Điều này đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của loại hình kiến trúc này.

Nhà sàn đá tại Khuổi Ky, xã Đàm Thủy được bảo tồn, lưu giữ gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Chị Triệu Thị Khánh, xã Đàm Thủy chia sẻ: Chúng tôi mong muốn góp phần gìn giữ những ngôi nhà sàn của gia đình và quảng bá nét đẹp này thông qua các hoạt động du lịch cộng đồng, trên các nền tảng số để nhiều người biết đến hơn.

Không chỉ là nơi ở, nhà sàn còn là không gian lưu giữ ký ức gia đình, phản ánh lối sống, tập quán và tri thức dân gian của cộng đồng người Tày. Mỗi cột nhà, bếp lửa hay mái ngói âm dương đều mang trong mình những câu chuyện về lịch sử cư trú và sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.

Giữa nhịp sống hiện đại, những ngôi nhà sàn truyền thống lặng lẽ hiện diện bên sườn núi, ven suối, giữa những bản làng yên bình của vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Đó không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là hồn cốt văn hóa, di sản cần được gìn giữ để tiếp tục kể câu chuyện về bản sắc của cộng đồng người Tày cho các thế hệ mai sau.

Minh Hòa