Nhà điêu khắc Cao Đồng Khởi: Khắc họa Tây Nguyên qua từng thớ gỗ

Nhà điêu khắc Cao Đồng Khởi bên tác phẩm đang hoàn thành

1. Không được học qua trường lớp mỹ thuật nào, tượng gỗ của nhà điêu khắc Cao Đồng Khởi mang phong cách riêng, kết hợp hài hòa giữa cứng rắn và mềm mại, giữa thô mộc với trơn nhẵn.

Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, anh chọn Đà Lạt làm nơi lập nghiệp, gắn bó với nghề gỗ mỹ nghệ. Công việc đưa anh đến gần vật liệu, cũng từ đó, những khúc gỗ bắt đầu gợi ý, gợi hình. Ban đầu, anh tạc đẽo để giống, dần anh chạm khắc để tạo hình, để tìm một cấu trúc mang cảm xúc. Càng làm càng đam mê, anh đọc sách để tìm đề tài, ý tưởng, tìm tòi, học hỏi để đưa đẩy lên tạo hình khối, góc cạnh, tôn lên những phần tương phản, gồ ghề, cho có hồn. Sai thì sửa, hỏng thì bỏ.

Kiên trì, miệt mài, cái tên Cao Đồng Khởi dần để lại dấu ấn với công chúng yêu nghệ thuật tạo hình qua những tác phẩm phù điêu: Đàn đá, Đàn T’rưng, Dệt thổ cẩm, Đi làm nương, Giã gạo đêm trăng, Uyên ương... với đường nét sắc mà mềm tại triển lãm “Sắc màu tháng hai” do Hội Văn học Nghệ thuật Lâm Đồng tổ chức hàng năm vào dịp đầu xuân.

Ba mươi năm sống tại vùng đất này, chất liệu văn hóa Tây Nguyên, đặc biệt là cộng đồng người K’ho dần ngấm vào từng bức tượng của anh từ cách tìm đề tài, ý tưởng, chọn chi tiết đến xử lý hình khối. Cần mẫn, học hỏi, tìm đề tài, tìm ý tưởng, rồi bắt tay vào đục đẽo. Lần lượt từng tác phẩm mang hồn, mang vóc, mang vẻ đẹp văn hóa các dân tộc Tây Nguyên hiện lên như: Men Tây Nguyên, Suối nguồn, Vũ điệu mùa xuân, Lễ Nhô Saropu, Già làng, Luật tục… Ở đó, đời sống vật chất, văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên được khắc họa sống động với sức gợi lớn.

2. Nhìn vào từng tác phẩm, ta như thấy không gian của buôn làng, của lễ hội, của cồng chiêng Tây Nguyên. Nơi đó có các chàng trai say sưa diễn tấu, tiếng chiêng ngân vang, các nàng sơn nữ váy áo thổ cẩm khỏe khoắn nhịp nhàng cùng vũ điệu xoang, các già làng giữ gìn luật tục, già trẻ cùng chuếnh choáng men say bên chóe rượu cần, với cây nêu, nhà sàn... Một Tây Nguyên đậm đà bản sắc văn hóa hiện ra, rất gợi hình, độc đáo và giàu biểu cảm.

Tác phẩm Men Tây Nguyên khắc họa hình ảnh cô gái chậm rãi rót nước vào miệng chóe rượu cần, chàng trai vít cong cần rượu trong chuếnh choáng men say. Trong hơn 4.000 tác phẩm mỹ thuật từ các tỉnh, thành trên cả nước tham dự, tác phẩm Men Tây Nguyên của nhà điêu khắc Cao Đồng Khởi là 1 trong hơn 200 tác phẩm được chọn trưng bày tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc ở Hà Nội năm 2023. Đó là nguồn động lực lớn, khi những nỗ lực của anh được ghi nhận, đó cũng là sự khích lệ để anh tiếp tục sáng tạo.

Tác phẩm Vũ điệu mùa xuân khai thác nhịp điệu cồng chiêng, tạo thế đối xứng lệch, giữ được nhịp chuyển động chàng trai đánh chiêng, cô gái múa xoang trong sự mềm mại, uyển chuyển. Tác phẩm Suối nguồn là một cụm tượng nhiều chi tiết: mái nhà rông, cối giã gạo, quả bầu, gùi…tạo nên một không gian sinh hoạt của đồng bào. Đáng chú ý là tác phẩm Lễ Nhô Saropu, 1 cụm tượng lớn với 8 chi tượng nhỏ và rất nhiều chi tiết tái hiện không gian lễ hiến sinh với cây nêu, chóe rượu, biểu tượng đầu trâu. Tại Triển lãm Mỹ thuật miền Đông Nam Bộ 2024, Lễ Nhô Saropu là 1 trong 2 tác phẩm xuất sắc của liên hoan được giới thiệu giải thưởng Ủy ban Liên hiệp Văn học Nghệ thuật toàn quốc.

Tác phẩm Già làng được thu gọn vào một hình tượng già làng đóng khố, đứng tĩnh trong không gian nhà sàn cùng với những hoa văn, họa tiết đặc trưng. Tác phẩm đã giành giải Nhì (không có giải Nhất) trong cuộc thi sáng tác văn học nghệ thuật “Lâm Đồng phát triển bền vững” năm 2025.

3. Trong căn nhà trên đường An Tôn (phường Cam Ly - Đà Lạt), nhà điêu khắc Cao Đồng Khởi dành một phần làm trại sáng tác cho riêng mình, bên cạnh “gia tài” hàng chục tác phẩm với nhiều giải thưởng; nhiều tác phẩm chưa hoàn thiện, nhiều tác phẩm đang dần định hình. Mỗi tác phẩm mang vẻ độc đáo riêng kết hợp hài hòa kỹ thuật và nghệ thuật trên nền văn hóa các dân tộc Tây Nguyên đậm đà bản sắc.

Anh tâm sự: “Để làm nên một tác phẩm điêu khắc đòi hỏi lao động miệt mài, cả lao động trí óc và lao động chân tay. Một khúc gỗ vốn có sẵn dáng vóc của nó, có thể theo đó mà thổi hồn vào; nhưng có khi cũng phải dùng nó như một chất liệu, gọt đẽo, tạc, khắc theo ý tưởng của mình. Từ đó tạo nên những tác phẩm kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật và kỹ thuật”.

Nhà điêu khắc Đinh Thanh - một bậc thầy của tượng gỗ Tây Nguyên nhận xét: “Do không qua đào tạo bài bản, tác phẩm điêu khắc của Cao Đồng Khởi không bị ràng buộc bởi khuôn phép hay lý luận, vượt khỏi những mô típ học thuật, mang tính ngẫu hứng, bay bổng, mang phong cách riêng và có sức hút riêng”.

Quỳnh Uyển .