Nguy cơ xóa sổ sự sống không nằm ở Tehran mà ở vùng Vịnh

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đưa ra cảnh báo thẳng thắn và mang tính răn đe: nếu các cuộc tấn công tiếp diễn, hậu quả sẽ không dừng lại ở Iran. Ông Araghchi nói rằng, một sự cố phóng xạ tại Bushehr có thể “kết thúc sự sống tại thủ đô các nước GCC (Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh), chứ không phải Tehran”.

Câu nói này phản ánh một thực tế địa lý và chiến lược: Bushehr nằm ở phía nam Iran, sát bờ Vịnh, và gần các quốc gia Ảrập vùng Vịnh hơn rất nhiều so với trung tâm quyền lực của Iran.

Nhà máy nhỏ về sản lượng, nhưng cực lớn về rủi ro

Bushehr hiện là nhà máy điện hạt nhân dân sự duy nhất đang vận hành của Iran, với lò phản ứng nước áp lực công suất khoảng 1.000 MW, cung cấp 1-2% điện năng cho quốc gia này, theo CNN. Tuy nhiên, giá trị chiến lược của nó không nằm ở sản lượng điện mà ở lượng vật liệu hạt nhân tích tụ qua nhiều năm vận hành.

Theo các số liệu được trích dẫn trong giới phân tích, nhà máy Bushehr chứa khoảng 282 tấn vật liệu hạt nhân, bao gồm nhiên liệu đang hoạt động và nhiên liệu đã qua sử dụng.

Đáng chú ý, lượng đồng vị phóng xạ nguy hiểm như Cesium-137 trong bể chứa nhiên liệu đã qua sử dụng được cho là vượt xa lượng phát tán trong thảm họa hạt nhân Chernobyl. Điều này khiến bất kỳ cuộc tấn công trực tiếp nào vào khu vực lò phản ứng hoặc bể chứa đều tiềm ẩn nguy cơ phát tán phóng xạ quy mô lớn.

Bushehr hiện là nhà máy điện hạt nhân dân sự duy nhất đang vận hành của Iran, cung cấp 1-2% điện năng cho quốc gia này. Ảnh: NDTV.

Địa lý và gió có thể biến Bushehr thành “quả bom xuyên biên giới”

Không giống nhiều cơ sở hạt nhân nằm sâu trong nội địa, Bushehr lại nằm ở vị trí cực kỳ nhạy cảm. Thành phố Bushehr với khoảng 250.000 dân nằm sát bờ biển, đối diện trực tiếp với Kuwait, Bahrain, Qatar và Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE).

Từ đây, Kuwait City (thủ đô của Kuwait) chỉ cách khoảng 270 km qua mặt nước, Manama (thủ đô của Bahrain) khoảng 350 km, còn Doha (thủ đô của Qatar) khoảng 450 km. Trong bối cảnh này, bất kỳ đám mây phóng xạ nào phát sinh cũng không cần vượt qua khoảng cách lớn để ảnh hưởng đến các trung tâm đô thị đông dân.

Các chuyên gia cảnh báo rằng, dãy núi Zagros ở phía bắc cùng với hướng gió tây bắc đặc trưng của khu vực sẽ hoạt động như một hệ thống dẫn hướng tự nhiên, đẩy bụi phóng xạ tràn qua Vịnh Ba Tư. Điều này có nghĩa là ô nhiễm không khí, đất và nước có thể nhanh chóng lan sang các quốc gia Ảrập lân cận.

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr nằm ở phía nam Iran và được trang bị lò phản ứng nước áp lực công suất 1.000 megawatt. Ảnh: Reuters.

“Không còn nước, không còn sự sống” - nỗi lo lớn nhất của vùng Vịnh

Điều khiến các nước vùng Vịnh lo ngại nhất không chỉ là phóng xạ trong không khí, mà là tác động đến nguồn nước. Phần lớn các quốc gia như Kuwait, Bahrain hay Qatar gần như không có nguồn nước ngọt tự nhiên và phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà máy khử mặn nước biển.

Nếu nước biển bị nhiễm phóng xạ, toàn bộ hệ thống cung cấp nước uống cho hơn 18 triệu người có thể bị tê liệt. Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al Thani từng cảnh báo rằng, một cuộc tấn công vào các cơ sở hạt nhân Iran có thể khiến khu vực “không còn nước, không còn cá, không còn gì…, không còn sự sống”.

Chuyên gia Alan Eyre từ Viện Trung Đông cũng nhận định rằng, ngay cả khi không xảy ra một thảm họa cấp độ Chernobyl, chỉ cần phóng xạ xâm nhập vào nước biển cũng đủ để buộc các nhà máy khử mặn phải dừng hoạt động, kéo theo khủng hoảng nhân đạo.

Vị trí lò phản ứng số 1 của nhà máy điện hạt nhân Bushehr và vị trí đầu đạn. Ảnh: Airbus DS.

Nguy cơ tan chảy lò phản ứng vẫn hiện hữu

Về mặt kỹ thuật, các lò phản ứng hiện đại được thiết kế để tự động dừng phản ứng hạt nhân khi xảy ra va chạm. Tuy nhiên, điều này không loại bỏ nguy cơ. Nếu hệ thống làm mát bị phá hủy, lõi lò phản ứng có thể bị quá nhiệt và dẫn đến hiện tượng tan chảy, tương tự như thảm họa Fukushima ở Nhật Bản.

Một kịch bản như vậy sẽ khiến vật liệu phóng xạ phát tán không kiểm soát, với hậu quả kéo dài hàng chục năm. Những gì từng xảy ra ở Chernobyl hay Fukushima cho thấy thiệt hại không chỉ dừng lại ở con số thương vong trước mắt, mà còn là di chứng môi trường và sức khỏe kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr bị không kích, gây hư hại phần phụ trợ và khiến 1 người thiệt mạng. Ảnh: Daily Sabah.

Đang tiến gần lằn ranh nguy hiểm

Trước nguy cơ leo thang, nhiều quan chức quốc tế đã lên tiếng. Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov nhấn mạnh rằng, việc gia tăng rủi ro tại Bushehr là “không thể chấp nhận”, đồng thời cảnh báo về “nguy cơ thảm họa phóng xạ đối với toàn bộ khu vực”, trang tin Nga News.ru đưa tin ngày 5/4.

Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) liên tục nhắc lại nguyên tắc cơ bản: các cơ sở hạt nhân dân sự không bao giờ được trở thành mục tiêu tấn công. Theo cơ quan này, ngay cả các công trình phụ trợ trong khuôn viên nhà máy cũng có thể chứa những hệ thống thiết yếu cho an toàn, và việc phá hủy chúng có thể gây hậu quả ngoài dự tính.

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi đã bày tỏ “quan ngại sâu sắc”, nhấn mạnh rằng các cơ sở hạt nhân và khu vực lân cận tuyệt đối không nên trở thành mục tiêu tấn công, bởi ngay cả những khu vực phụ trợ cũng có thể chứa thiết bị then chốt liên quan đến an toàn.

Lằn ranh mong manh

Những diễn biến quanh Bushehr cho thấy chiến tranh hiện đại không chỉ còn là câu chuyện của tên lửa và lãnh thổ, mà còn là rủi ro hệ thống với môi trường và sự sống con người.

Một đòn tấn công sai lệch vài trăm mét, hoặc một quyết định quân sự thiếu kiểm soát, có thể biến một xung đột khu vực thành thảm họa hạt nhân xuyên biên giới.

Trong bối cảnh đó, Bushehr đang trở thành biểu tượng của một nghịch lý nguy hiểm: một cơ sở dân sự phục vụ điện năng, nhưng lại có thể là điểm khởi phát cho một trong những kịch bản tồi tệ nhất mà khu vực Vịnh từng phải đối mặt.

Các công nhân xây dựng lò phản ứng thứ hai tại Bushehr (ảnh chụp năm 2019). Ảnh: Getty Images.

Thái An