Nguy cơ từ thiết bị bay không người lái

Thực trạng đáng báo động

Theo thống kê của Cục Hàng không Việt Nam, trong chưa đầy một năm qua đã có hàng chục vụ UAV (thiết bị bay không người lái) xâm nhập trái phép, ảnh hưởng trực tiếp tới 42 chuyến bay. Đây không còn là những sự cố đơn lẻ, ngẫu nhiên mà đã trở thành vấn đề mang tính hệ thống, tái diễn với tần suất ngày càng dày đặc. Ông Mai Mạnh Hùng, Trưởng phòng Quản lý hoạt động bay (Cục Hàng không Việt Nam) nhấn mạnh: "Những con số thống kê trên cho thấy nguy cơ từ UAV, flycam và các vật thể bay tự phát đối với hoạt động hàng không dân dụng đã trở thành một vấn đề rất nghiêm trọng, hiện hữu và không thể xem nhẹ”.

Cục Hàng không Việt Nam tổ chức họp bàn giải pháp ngăn chặn kịp thời UAV hoạt động trái phép

Tác động của các vụ việc này không chỉ dừng lại ở những chuyến bay bị chậm, bị hủy hay phải chuyển hướng hạ cánh. Sâu xa hơn, nó tạo ra hiệu ứng dây chuyền, gây xáo trộn toàn bộ hoạt động khai thác tại cảng hàng không. Mỗi khi phát hiện vật thể bay lạ trong khu vực tiếp cận, cất cánh hoặc hạ cánh, cơ quan điều hành bay và tổ lái buộc phải áp dụng ngay các biện pháp phòng ngừa như tăng cường quan sát, bay chờ, thay đổi phương thức tiếp cận, thậm chí tạm dừng khai thác. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế khổng lồ cho các hãng hàng không mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của hành khách, làm xói mòn niềm tin của công chúng vào an toàn hàng không.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này chính là nhận thức sai lầm của một bộ phận người dân. Nhiều người vẫn ngộ nhận rằng diều, bóng bay, flycam là những vật thể nhỏ, bay tầm thấp và vô hại với máy bay. Đây là quan niệm vừa sai lầm vừa vô cùng nguy hiểm. Thực tế, flycam dân dụng hiện nay có khả năng đạt độ cao đáng kể, trong khi diều thông thường cũng có thể bay cao tới vài trăm mét trong điều kiện gió thuận. Quan trọng hơn, vấn đề không chỉ nằm ở độ cao mà cốt lõi là vị trí xuất hiện. Chỉ cần một vật thể bay xuất hiện trong khu vực cấm bay, khu vực hạn chế bay hoặc trong hành lang cất cánh, hạ cánh của tàu bay, đều bị coi là hành vi xâm phạm vùng an toàn bay và tiềm ẩn rủi ro hết sức lớn.

Khu vực lân cận sân bay trong bán kính 8km được quy định là vùng cấm bay tuyệt đối, nhưng đây lại chính là nơi nhiều người dân vô tư điều khiển flycam để ghi hình, khám phá mà không lường trước hậu quả. Giai đoạn cất cánh và hạ cánh là thời điểm nhạy cảm nhất trong toàn bộ chuyến bay. Ở thời điểm này, máy bay hoạt động ở độ cao thấp, tốc độ lớn, tổ lái phải xử lý rất nhiều thông số trong thời gian ngắn. Một va chạm dù nhỏ với UAV cũng có thể gây ra những kịch bản thảm khốc: vật thể lạ va vào kính buồng lái làm tổ lái bị thương hoặc mất khả năng quan sát, va vào động cơ khiến động cơ hút phải vật thể lạ gây hỏng hóc kỹ thuật, va vào cánh, cánh quạt làm thay đổi tính năng khí động học của máy bay. Trong hoàn cảnh đó, ngành hàng không không coi UAV là vật thể nhỏ, ít nguy hiểm mà xác định đây là mối đe dọa trực tiếp đối với an toàn bay.

Giải pháp công nghệ và thách thức thực tiễn

Trước thực trạng đáng lo ngại này, nhiều người đặt câu hỏi: tại sao Việt Nam chưa áp dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến như các nước phát triển? Trên thế giới, nhiều quốc gia đã triển khai hệ thống "no-fly zone", định danh drone từ xa, sử dụng radar chuyên dụng, thậm chí drone jammer để vô hiệu hóa thiết bị vi phạm. Tuy nhiên, việc triển khai đòi hỏi sự đồng bộ cả về pháp lý, kỹ thuật, tổ chức thực hiện và phân định thẩm quyền. Đặc biệt, các biện pháp như chế áp tín hiệu, gây nhiễu hay vô hiệu hóa UAV vi phạm có liên quan đến quốc phòng, an ninh, quản lý tần số vô tuyến điện và phải được thực hiện hết sức chặt chẽ, tránh ảnh hưởng đến các hệ thống kỹ thuật hàng không và thông tin liên lạc khác.

Phát hiện vật thể bay trong vùng cấm bay tại sân bay Cát Bi

Do đó, hướng đi phù hợp của Việt Nam trong giai đoạn trước mắt là ưu tiên phát hiện sớm, cảnh báo sớm, phối hợp phản ứng nhanh, từng bước hoàn thiện cơ chế pháp lý và đầu tư công nghệ phù hợp với điều kiện thực tiễn. Đây là cách tiếp cận thực tế, vừa bảo đảm hiệu quả trước mắt vừa tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong tương lai.

Về vấn đề xử phạt, dù đã có quy định nhưng hiệu quả răn đe trên thực tế còn thấp. Nhiều trường hợp vi phạm xuất phát từ tâm lý chủ quan, thiếu hiểu biết pháp luật, hoặc chưa nhận thức đầy đủ rằng hành vi thả diều, điều khiển flycam, UAV gần sân bay có thể gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Cần tăng nặng chế tài xử phạt, nhưng chỉ dừng lại ở xử phạt là chưa đủ.

Giải pháp cần được triển khai đồng bộ trên nhiều mặt. Thứ nhất, tăng cường truyền thông, tuyên truyền đúng đối tượng, đặc biệt tại các khu dân cư, trường học, khu du lịch quanh sân bay để người dân hiểu rõ đâu là vùng cấm, vùng hạn chế và hậu quả của hành vi vi phạm. Thứ hai, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành giữa Hàng không dân dụng, Quân đội, Công an và chính quyền địa phương để phát hiện nhanh, xử lý nhanh ngay từ hiện trường. Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đầu tư các hệ thống phát hiện sớm UAV tại các cảng hàng không trọng điểm. Thứ tư, kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, công khai kết quả xử lý để nâng cao tính răn đe và giáo dục phòng ngừa chung.

An toàn hàng không là vấn đề sống còn, không có chỗ cho sự chủ quan, lơ là hay thiếu hiểu biết. Mỗi hành vi thả diều, điều khiển flycam, UAV trong khu vực cấm bay không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn có thể gây ra những hậu quả khôn lường, đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tài sản của hàng trăm, hàng nghìn người.

Đã đến lúc cần có sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, từ nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn thiện thể chế, tăng cường thực thi pháp luật đến ứng dụng công nghệ tiên tiến. Mỗi người dân cần ý thức rõ trách nhiệm của mình, không để những phút giây thiếu suy nghĩ trở thành nguyên nhân gây ra thảm họa. Chỉ có sự chung tay của toàn xã hội, chúng ta mới có thể ngăn chặn hiệu quả nguy cơ từ thiết bị bay không người lái, bảo vệ vững chắc an toàn hàng không tuyến giao thông huyết mạch của đất nước trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

MINH LUÂN - MẠNH DUY