Nguồn lực nội sinh - vươn mình cùng sự phát triển của dân tộc (Bài 5): Phát huy giá trị di sản gắn với lợi ích cộng đồng

NSND Hàn Văn Hải: Cần quan tâm hơn nữa để đào tạo lực lượng kế cận

PV: Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 có đặt ra mục tiêu thúc đẩy phát triển văn học, nghệ thuật và phát triển nguồn nhân lực văn hóa. Câu chuyện “thầy già - con hát trẻ” đã từng là khó khăn chung của nghệ thuật truyền thống, vậy sau sáp nhập các đơn vị nghệ thuật thì điều này có được cải thiện và tạo nên tín hiệu sáng không, thưa ông?

NSND Hàn Văn Hải:

Nằm trong quá trình tinh gọn các nhà hát từ Trung ương đến địa phương, Nhà hát Nghệ thuật Lam Sơn được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai nhà hát chuyên nghiệp của tỉnh. Đây là cuộc tái cấu trúc hiếm có về quy mô trong lĩnh vực nghệ thuật, đòi hỏi nỗ lực đồng lòng của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Gần đây nhất, ngày 10/1/2026, Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa được thành lập trên cơ sở tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ về văn hóa, điện ảnh của Trung tâm Xúc tiến du lịch và văn hóa, điện ảnh Thanh Hóa và nguyên trạng Nhà hát Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa. Đây là điều kiện thuận lợi về nguồn nhân lực, nguồn diễn viên để trung tâm làm những chương trình lớn, đáp ứng yêu cầu chính trị của tỉnh, thỏa mãn nhu cầu thưởng thức văn hóa nghệ thuật của quần chúng Nhân dân.

Tuy vậy, thực tế là hầu hết các diễn viên đều ở độ tuổi trên dưới 40, đứng trên sân khấu chừng 20 năm. Vì thế khó khăn nhất hiện nay vẫn là vấn đề con người. Câu chuyện về sự thiếu hụt nguồn nhân lực trẻ ở các sân khấu nghệ thuật truyền thống được nhắc tới nhiều, không ít giải pháp đã được đưa ra, nhưng hầu hết các nhà hát vẫn vắng bóng người trẻ, hoạt động theo kiểu có gì dùng nấy. Không ít chương trình biểu diễn, nhiều khán giả ngồi dưới cười thầm khi trên sân khấu, nghệ sĩ già đóng vai thiếu nữ, thậm chí là con trẻ.

Hiện nay chỉ tiêu biên chế được giao ngày càng giảm. Thêm nữa, sự bất hợp lý về độ tuổi nghỉ hưu và tuổi hưởng lương hưu do số lượng nghệ sĩ “hết tuổi nghề” nhưng chưa đến tuổi nghỉ chế độ đã lấp đầy chỉ tiêu biên chế, không còn chỗ cho nhân lực trẻ. Rồi, đồng lương nghệ sĩ không đáp ứng được yêu cầu sinh hoạt hằng tháng. Ở Thanh Hóa, trong 15 năm nay, không có trường lớp nào đào tạo diễn viên trẻ. Chính vì thế mà chúng tôi không tìm được nhân tố mới. Tình trạng thiếu sinh viên theo học các ngành nghệ thuật truyền thống là mối lo ngại lớn. Không có người học thì không thể có diễn viên trẻ. Chỉ 5 năm nữa thôi, nếu không quan tâm đến vấn đề này thì cả nước nói chung và tỉnh Thanh Hóa nói riêng chắc chắn sẽ có sự thiếu hụt lớn về lực lượng.

PV: Đã từng là diễn viên và hiện nay trong vai trò quản lý, theo ông, để vượt qua mọi thách thức và xây dựng một nền văn hóa bền vững, cần phải có giải pháp gì trong việc phát triển lực lượng diễn viên trẻ kế cận?

NSND Hàn Văn Hải:

Đây là câu chuyện biết rồi khổ lắm nói mãi nhưng để chấn hưng văn hóa nói chung, nghệ thuật biểu diễn nói riêng, thiết nghĩ Nhà nước cần quan tâm xây dựng, ban hành một số chính sách về tài chính, đào tạo và hợp tác đào tạo, khuyến khích sáng tạo và phát triển nghề nghiệp... đặc biệt, đảm bảo đầu ra khi các học viên học xong có thể về các đơn vị nghệ thuật.

Ông Nguyễn Bá Linh: Hãy để người dân nhìn thấy được “nguồn lợi” từ di sản

PV: Thưa ông Nguyễn Bá Linh, thời gian qua, lĩnh vực di sản trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có nhiều thay đổi trong công tác quản lý, đặc biệt là việc xử lý dứt điểm sai phạm ở một số di tích trọng điểm. Ông đánh giá như thế nào về vấn đề này?

Ông Nguyễn Bá Linh:

Thời gian qua, công tác quản lý di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh có nhiều thay đổi. Về mặt quy định hiện hành của Nhà nước, sau khi Quốc hội ban hành Luật Di sản văn hóa (Luật số 45/2024/QH15) quy định về di sản văn hóa, hoạt động quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa; quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cộng đồng và cá nhân trong hoạt động quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa đã quy định cụ thể, chi tiết từng vấn đề thực tiễn của lĩnh vực di sản. Từ đây, việc áp dụng các quy định của Nhà nước vào trong thực tế quản lý di sản văn hóa đã thuận lợi hơn khá nhiều.

Dựa trên các văn bản về luật, căn cứ trên tình hình thực tiễn lĩnh vực di sản trên địa bàn, lãnh đạo tỉnh và ngành văn hóa, thể thao và du lịch đã dành nhiều sự quan tâm đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Liên tiếp những cuộc thanh, kiểm tra, những thao tác liên quan đến quản lý văn hóa được thực hiện đồng bộ, bài bản. Từ đó, những sai phạm- nếu có đã được phát hiện, xử lý.

Nổi bật là việc xử lý dứt điểm những sai phạm tại Di tích lịch sử - danh lam thắng cảnh quốc gia Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu (gồm Núi Nưa, Đền Nưa, Am Tiên). Khi phát hiện sai phạm, các cấp, ngành đã kịp thời ban hành các văn bản, kết luận yêu cầu chấn chỉnh, khắc phục kịp thời... Với tinh thần khẩn trương, gấp rút đã xử lý hàng loạt những vi phạm xây dựng trái phép tại di tích. Bên cạnh đó, các ki-ốt bán hàng trái phép, các hiện vật, đồ thờ lắp đặt không đúng quy định cũng được xử lý.

Có thể nói, căn cứ trên quy định của Luật Di sản văn hóa, trách nhiệm của các cấp, ngành, công tác quản lý di sản văn hóa đã đi vào chiều sâu, bài bản, nền nếp hơn, tuân thủ đúng hơn các quy định.

PV: Thanh Hóa là địa phương có số lượng di tích lớn, nhiều di tích có ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật... Theo ông, làm thế nào để việc bảo tồn - phát huy giá trị di sản thực sự hiệu quả và bền vững, để di sản văn hóa thực sự là nguồn lực, “sức mạnh mềm” cho sự phát triển?

Ông Nguyễn Bá Linh:

Để di sản văn hóa đi vào đời sống - phát huy giá trị, phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, trở thành “sức mạnh mềm”. Theo quan điểm của cá nhân tôi, có một số nhiệm vụ đang được đặt ra:

Thứ nhất, trên cơ sở Luật Di sản văn hóa và những quy định hiện hành của Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các cấp, ngành, cần phải “hiện thực hóa” các quy định thành quy chế quản lý di tích chung trên địa bàn toàn tỉnh, đảm bảo thực hiện đúng theo luật và phù hợp với điều kiện thực tiễn của các di tích.

Thứ hai là công tác tuyên truyền - truyền thông Luật Di sản văn hóa đến với mỗi người dân - đây là nội dung không kém phần quan trọng. Chỉ khi cộng đồng, người dân hiểu, nắm bắt được luật thì khi đó, người làm công tác quản lý mới có thể “đưa luật vào cuộc sống”. Đây là nhiệm vụ mà các ban, đơn vị quản lý di tích phải làm, trước hết là với cộng đồng người dân sống xung quanh di sản, nắm giữ di sản, sau đó là với khách tham quan. Khi người dân hiểu hơn về luật và những quy định về bảo tồn di sản văn hóa sẽ tránh được những sai phạm đáng tiếc.

Cộng đồng - người dân đóng vai trò vô cùng quan trọng trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa. Khi người dân không hiểu, không biết sẽ thật khó để có thể yêu tha thiết di sản văn hóa trên chính vùng đất quê hương mình.

Để người dân yêu và trân trọng giá trị di sản văn hóa quê hương thì ngoài niềm tự hào, di sản cũng cần phải đem lại cho cộng đồng những giá trị, lợi ích. Người dân là chủ thể cũng là đối tượng được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình bảo tồn, khai thác giá trị di sản văn hóa. Ngoài niềm tự hào, di sản văn hóa cũng cần phải đem lại sinh kế cho người dân - tác động đến sự phát triển kinh tế của địa phương. Khi chúng ta “giải” được bài toán đó, thì câu chuyện bảo tồn, phát huy giá trị di sản sẽ thực tế, thực chất và dễ dàng hơn rất nhiều.

Kiều Huyền - Thu Trang (Thực hiện)