Người phụ nữ Thanh Hóa biến củ 'chống đói' thành đặc sản vùng cao

Từ cây "chống đói"...

Giữa những cánh rừng già ở xã Pù Nhi, củ mài từ bao đời nay vẫn âm thầm sinh trưởng dưới lớp đất sâu. Với đồng bào vùng cao, loại củ này từng là nguồn lương thực quý giá, giúp nhiều gia đình vượt qua những tháng ngày thiếu đói khi lúa nương chưa đến vụ thu hoạch.

Khi đời sống ngày càng khấm khá, củ mài dần vắng bóng trong bữa ăn. Tuy nhiên, loại củ tưởng chừng bị lãng quên này đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới nhờ cách làm của bà Hoàng Thị Hoa (SN 1975, bản Na Tao, xã Pù Nhi).

Quê ở vùng đồng bằng, bà Hoa lên Pù Nhi làm ăn từ năm 2008. Ban đầu, bà mang gạo, muối, trứng lên đổi lấy nông sản, lâm sản của người dân. Trong số đó có củ mài - loại thực phẩm quen thuộc của đồng bào vùng cao.

Người dân đi đào củ mài về bán cho cơ sở của gia đình bà Hoa. Ảnh: Lê Dương

Nhớ lại những ngày đầu, bà Hoa kể: "Ở quê tôi chủ yếu ăn cơm độn khoai, sắn. Lên đây thấy bà con ăn củ mài thay cơm mà vẫn khỏe mạnh, tôi đổi về ăn thử. Thấy ngon, dễ ăn nên từ đó thường xuyên thu mua".

Sau nhiều năm gắn bó với vùng đất này, đến năm 2023, khi tìm hiểu trên mạng xã hội, bà biết nhiều nơi đã chế biến củ mài thành thực phẩm và dược liệu. Nhận thấy loại củ này có thể tạo giá trị kinh tế và giúp người dân tăng thu nhập, gia đình bà chuyển từ buôn bán, chăn nuôi sang thu mua củ mài để chế biến thành củ mài sấy khô và bột củ mài.

"Ban đầu, tôi mang mẫu vào từng bản, nhờ bà con đi đào giúp. Khi đó rất ít người nhận lời vì củ mài nằm sâu dưới đất, có củ phải đào tới 2-3m mới lấy được", bà Hoa kể.

Những chuyến thu mua đầu tiên rất vất vả. Có ngày bà chỉ mua được vài kg, thậm chí chưa đến 20kg do hoàn toàn phụ thuộc vào việc người dân vào rừng khai thác.

Theo bà Hoa, những năm đầu việc thu mua diễn ra cầm chừng. Khi những người đầu tiên có thu nhập từ việc đào củ mài, thông tin nhanh chóng lan ra các bản làng. Hiện nguồn nguyên liệu không chỉ đến từ xã Pù Nhi mà còn mở rộng sang nhiều bản của xã Quảng Chiểu.

Bà Hoa giới thiệu về củ mài thái lát phơi khô được nhiều người ưa chuộng. Ảnh: Lê Dương

"Thu nhập của người đi đào phụ thuộc vào kinh nghiệm và may mắn. Có ngày chỉ đào được vài kg, nhưng cũng có những cặp vợ chồng thu được 50-70kg. Với giá thu mua từ 22.000 - 40.000 đồng/kg tùy thời điểm, nhiều người có thể kiếm từ vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng mỗi ngày", bà Hoa cho biết.

Năm 2024, khi sản lượng thu mua tăng lên, bà mạnh dạn đầu tư máy móc để rửa, thái lát, sấy khô và nghiền thành bột, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm, mỗi tháng trừ chi phí gia đình bà cũng đều đặn thu về hàng chục triệu đồng.

...đến tạo sinh kế cho người dân

Theo bà Hoa, củ mài có thể chế biến thành nhiều món ăn như luộc, hấp, nấu cháo, nấu chè. Hiện cơ sở tập trung phát triển hai dòng sản phẩm chính là củ mài thái lát sấy khô và bột củ mài hòa tan, được thị trường đón nhận tích cực.

Sản phẩm củ mài phơi khô trắng tinh. Ảnh: Lê Dương

Theo kinh nghiệm dân gian và các tài liệu Đông y mà bà tìm hiểu, củ mài được cho là có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, bồi bổ tỳ vị. Đây cũng là lý do nhiều khách hàng lựa chọn sản phẩm như một loại thực phẩm bổ dưỡng.

Để bảo đảm chất lượng, toàn bộ củ mài tươi sau khi thu mua phải được sơ chế ngay trong đêm. Nếu để sang ngày hôm sau, củ sẽ chảy nhựa, đổi màu, ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.

"Với mỗi tạ củ mài, cơ sở phải thuê 3-5 lao động gọt vỏ, thái lát, xếp vào máy sấy trong khoảng 4 giờ liên tục. Tiền công khoảng 20.000 đồng/giờ", bà Hoa cho biết.

Theo bà, mục tiêu lớn nhất là đưa sản vật của núi rừng trở thành hàng hóa có giá trị. Khi sản phẩm bán được giá, người dân có thêm thu nhập, còn đặc sản địa phương cũng được nhiều người biết đến.

Lãnh đạo xã Pù Nhi đánh giá, mô hình thu mua, chế biến củ mài của bà Hoàng Thị Hoa là hướng đi mới, góp phần khai thác hiệu quả nguồn lâm sản bản địa, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân vùng cao.

Cơ sở của bà Hoa ngày nào cũng có 3 - 5 người làm kiếm thêm thu nhập. Ảnh: Lê Dương

Trước đây, củ mài chủ yếu mọc tự nhiên trong rừng, người dân chỉ đào về làm thực phẩm vào thời điểm khó khăn, chưa được xem là hàng hóa. Khi có cơ sở đứng ra thu mua, chế biến, nhiều lao động địa phương đã có thêm nguồn thu từ việc khai thác lâm sản dưới tán rừng trong thời gian nông nhàn.

Tuy nhiên, địa phương cũng lưu ý việc khai thác phải gắn với bảo vệ tài nguyên rừng, tránh đào bới tự phát gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Thời gian tới, xã sẽ phối hợp với các ngành chuyên môn tuyên truyền người dân khai thác hợp lý, đồng thời nghiên cứu nhân giống, trồng thử nghiệm củ mài nhằm chủ động nguồn nguyên liệu, hướng tới phát triển bền vững.

Theo định hướng của địa phương, vùng nguyên liệu củ mài sẽ từng bước được phát triển theo hướng bền vững. Việc đưa củ mài từ rừng về trồng tập trung không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen bản địa mà còn tạo nền tảng xây dựng sản phẩm OCOP mang đặc trưng vùng cao Pù Nhi.

Lê Dương