Người Iran phẫn nộ vì loạt di sản văn hóa bị hủy hoại

Trong bối cảnh chiến sự tại Trung Đông tiếp tục leo thang, nhiều địa danh lịch sử và văn hóa lâu đời của Iran đã bị hư hại sau những đợt không kích nhằm vào các mục tiêu quân sự và hành chính. Theo Bộ Văn hóa và Di sản Iran, một số công trình mang tính biểu tượng tại thành phố Isfahan và thủ đô Tehran đã chịu thiệt hại đáng kể do sóng xung kích từ các vụ nổ.

Những hình ảnh lan truyền trên truyền thông và mạng xã hội cho thấy các mái vòm, tường trang trí và cấu trúc kiến trúc cổ bị nứt vỡ, gạch men rơi vãi và nhiều hạng mục nội thất bị phá hủy. Các nhà nghiên cứu di sản và giới chức Iran cảnh báo rằng những thiệt hại này không chỉ là mất mát vật chất, mà còn tác động sâu sắc đến ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa của quốc gia.

Di tích lịch sử hàng thế kỷ bị hư hại

Theo Bộ Văn hóa và Di sản Iran, một số công trình quan trọng trong quần thể lịch sử tại Quảng trường Naqsh-e Jahan đã bị ảnh hưởng sau các cuộc không kích nhằm vào tòa nhà chính quyền địa phương gần đó.

Quảng trường rộng gần 90.000 m2 này được xây dựng từ năm 1598 dưới triều đại Safavid và được coi là một trong những quảng trường lịch sử lớn và đẹp nhất thế giới, theo New York Times.

Hai cung điện nổi tiếng nằm trong khu vực nói trên là Ali Qapu và Chehel Sotoun đã chịu thiệt hại đáng kể. Các đoạn video do truyền hình nhà nước Iran công bố cho thấy nhiều bức tranh tường cổ bị rơi khỏi tường, các tấm gỗ chạm khắc bị bật khỏi khung và hàng loạt gạch men trang trí vỡ vụn.

Đặc biệt, tại Chehel Sotoun - cung điện từ thế kỷ 17 nổi tiếng với khu vườn Ba Tư và hồ nước phản chiếu 20 cột trụ tạo hiệu ứng "40 cột" - nhiều cấu trúc trang trí tinh xảo đã bị phá hủy. Theo các nhà nghiên cứu, những chi tiết kiến trúc này từng tồn tại qua nhiều thế kỷ chiến tranh và biến động chính trị.

Cung điện Chehel Sotoun bị hư hại. Ảnh: X/Iran_Gov.

Không chỉ các cung điện, Nhà thờ Hồi giáo Jameh Isfahan - một trong những công trình tiêu biểu của kiến trúc Hồi giáo Ba Tư - cũng bị ảnh hưởng. Hình ảnh do chính quyền Iran công bố cho thấy nhiều viên gạch men màu xanh ngọc từ mái vòm và tháp minaret rơi xuống sau các vụ nổ.

Một tuần trước đó, Cung điện Golestan tại Tehran cũng bị hư hại trong một cuộc tấn công nhằm vào đồn cảnh sát gần khu vực trung tâm. Cung điện có lịch sử từ thế kỷ 14 này từng là trung tâm quyền lực của triều đại Qajar và nổi tiếng với "sảnh gương" trang trí bằng hàng nghìn mảnh kính nhỏ.

Đợt không kích của Israel nhằm vào một đồn cảnh sát ở thủ đô Tehran của Iran đã khiến Cung điện Golestan hư hại nặng nề. Ảnh: New York Times.

Ngoài ra, một cuộc không kích tại tỉnh Lorestan được cho là đã gây hư hại nghiêm trọng cho pháo đài cổ Falak-ol-Aflak ở thành phố Khorramabad. Pháo đài có niên đại từ thời đế chế Sasanian và nằm trong danh sách các di sản văn hóa quốc gia của Iran.

Những công trình này từng tồn tại qua nhiều biến động lịch sử, từ các cuộc xâm lược cổ đại, chiến tranh thế giới, Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đến chiến tranh Iran - Iraq. Việc chúng bị hư hại trong xung đột hiện nay khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng di sản văn hóa đang trở thành "nạn nhân gián tiếp" của chiến tranh hiện đại.

Làn sóng phẫn nộ

Những hình ảnh về các di tích lịch sử bị tàn phá đã gây ra làn sóng phản ứng mạnh mẽ trong xã hội Iran. Trên mạng xã hội, nhiều người đặt câu hỏi về tuyên bố rằng chiến dịch quân sự chỉ nhằm vào chính quyền Iran chứ không nhằm vào đất nước và người dân.

"Đối với tôi, các di tích cổ cũng quan trọng như sinh mạng con người, bởi chúng kết nối tôi với quá khứ của mình. Việc phá hủy chúng đồng nghĩa với việc ký ức của tôi bị phá hủy", nhà nghiên cứu Iran Mojtaba Najafi viết trên mạng xã hội.

Nhiều người dân cũng bày tỏ sự tức giận và thất vọng. Laleh, một cư dân 36 tuổi tại Tehran, nói qua điện thoại với báo chí quốc tế: "Điều gì đã xảy ra với những tuyên bố rằng đây là cuộc chiến chống chính quyền chứ không nhằm vào Iran và người dân? Họ đang nói dối".

Trong cộng đồng người Iran ở nước ngoài, phản ứng cũng không kém phần mạnh mẽ. Nasim Alikhani, đầu bếp người Mỹ gốc Iran và chủ nhà hàng Sofreh tại New York, cho biết bà cảm thấy "tan nát" khi nghe tin các di tích tại Isfahan bị tấn công.

"Quảng trường Naqsh-e Jahan không chỉ là một di tích lịch sử phi thường mà còn là linh hồn của mọi người Iran", bà nói. "Những nơi này không chỉ thuộc về người Iran mà thuộc về toàn nhân loại".

Bên trong khu vực hư hại của Cung điện Golestan. Ảnh: AD Middle East.

Cộng đồng quốc tế cũng bày tỏ quan ngại. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã ghi nhận thiệt hại tại một số địa điểm nằm trong danh sách Di sản Thế giới, bao gồm Cung điện Golestan, Cung điện Chehel Sotoun và Nhà thờ Hồi giáo Jameh.

Phát ngôn viên UNESCO, bà Monia Adjiwanou, cho biết tổ chức này "rất quan ngại trước các báo cáo về việc phá hủy di sản văn hóa ở Trung Đông, đặc biệt là tại Iran và các nước lân cận".

Trước đó, UNESCO đã gửi tọa độ các địa điểm di sản thế giới cho các bên tham chiến nhằm tránh những cuộc tấn công ngoài ý muốn. Theo luật pháp quốc tế, tài sản văn hóa được bảo vệ đặc biệt trong thời chiến.

"Những địa điểm này mang ký ức lịch sử vượt lên trên mọi hệ tư tưởng. Chúng là những tượng đài sống động của vẻ đẹp và sáng tạo, không chỉ dành cho người Iran mà cho toàn thế giới", nhà sử học Trung Đông Naghmeh Sohrabi nhận định.

Theo Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran, một tổ chức viện trợ nhân đạo, kể từ khi xung đột bùng nổ ngày 28/2, gần 10.000 công trình dân sự đã bị phá hủy hoặc hư hại trong các cuộc không kích, trong đó có hàng nghìn nhà ở, cơ sở thương mại, trường học và bệnh viện. Ít nhất sáu di sản văn hóa lớn được xác nhận bị ảnh hưởng.

Thống đốc Isfahan, ông Mehdi Jamalinejad, lên án các cuộc tấn công vào thành phố của mình là hành động "man rợ". Ông viết trên mạng xã hội rằng "những biểu tượng cổ xưa nhất của nền văn minh nhân loại đang bị nhắm mục tiêu bởi các loại vũ khí hiện đại nhất".

Trong bối cảnh chiến sự chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, các chuyên gia cảnh báo rằng nếu xung đột tiếp tục kéo dài, nguy cơ mất mát thêm các di sản văn hóa không thể phục hồi là rất lớn. Khi những di tích tồn tại qua hàng nghìn năm lịch sử bị phá hủy, hậu quả không chỉ thuộc về một quốc gia mà còn là tổn thất chung của di sản nhân loại.

Biểu tượng quyền lực Iran trúng hỏa lực Cung điện Golestan - di sản UNESCO và là biểu tượng quyền lực của Iran - đã bị hư hại nặng nề sau các đợt không kích của liên quân Mỹ - Israel. Tuy nhiên, toàn bộ hiện vật bảo tàng đã được chuyển vào hầm lưu trữ kiên cố. Đây là trung tâm quyền lực lâu đời của Iran, bắt đầu từ thời kỳ dời đô về Tehran dưới triều đại Qajar và tiếp tục duy trì vị thế dưới thời Pahlavi.

Đại Hoàng