Người giữ 'lửa' văn hóa Pa Kô

Nỗ lực bảo tồn nhạc cụ truyền thống

Sinh ra và lớn lên tại thôn A Túc, nơi được xem là cái nôi của văn hóa Pa Kô, ông Hồ In có điều kiện tiếp cận với các làn điệu dân ca, dân vũ và nhạc cụ dân tộc từ các thế hệ đi trước. Nhận thức được tầm quan trọng của nét văn hóa truyền thống, ông chủ động tham gia các lễ hội cộng đồng để học hỏi kinh nghiệm từ những nghệ nhân lớn tuổi.

Qua quá trình tự học, tự rèn luyện và tiếp thu ý kiến góp ý của các bậc cao niên, ông sớm sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ đặc trưng phục vụ trong các lễ hội lớn của đồng bào Pa Kô như cồng, chiêng, tù và, khèn bè, xoang, tà ngạt và trống.

Ông Hồ In (đứng giữa) giới thiệu về nhạc cụ truyền thống của người Pa Kô - Ảnh: K.S

Đối với các điệu dân vũ, ông Hồ In dành nhiều thời gian nghiên cứu kỹ từng động tác. Theo ông, để nắm vững và ghi nhớ lâu dài các điệu múa truyền thống, người thực hành cần hiểu rõ phong tục tập quán và lễ hội của dân tộc Pa Kô. Mỗi điệu dân vũ đều gắn liền với một không gian văn hóa, sự kiện cụ thể.

Tiêu biểu như điệu múa mừng lúa mới tại lễ hội A Za tái hiện sinh động các động tác lao động sản xuất, gồm: Trỉa lúa, tuốt lúa, giã gạo, sàng, sảy gạo; động tác vòng tay ôm thể hiện sự đón chào dân làng trong ngày hội. Trong khi đó, động tác úp hoặc ngửa hai bàn tay theo nhịp lên xuống thể hiện tinh thần đoàn kết của cộng đồng trong lễ hội đón làng mới hoặc trong tang ma.

Ở tuổi ngoài 70, ông Hồ In vẫn duy trì nếp sinh hoạt đều đặn. Ban ngày, ông tham gia lao động sản xuất trên nương rẫy; buổi tối, ông dành thời gian ôn luyện hát dân ca, chơi nhạc cụ tại nhà sàn. Đây là cách giúp ông rèn luyện trí nhớ, đồng thời tạo không gian để con cháu làm quen với âm điệu truyền thống, nâng cao ý thức trách nhiệm đối với văn hóa dân tộc.

“Văn hóa truyền thống của người Pa Kô có nhiều nét đặc sắc nhưng đang đứng trước nguy cơ mai một. Để giữ gìn bản sắc quý báu đó, tôi luôn sẵn sàng truyền dạy cho thế hệ trẻ cách chơi các loại nhạc cụ truyền thống, đồng thời động viên con cháu tích cực học hỏi. Qua đó giúp lớp trẻ nâng cao hiểu biết, tiếp tục duy trì và phục vụ tốt các hoạt động văn hóa tại cơ sở”, ông Hồ In chia sẻ.

Ông Hồ In (ngoài cùng bên phải) truyền dạy cách sử dụng khèn bè cho người trẻ - Ảnh: K.S

Trao truyền giá trị văn hóa dân gian

Đối với loại hình dân ca Pa Kô, ông Hồ In tập trung nhiều thời gian để nghiên cứu sâu, bởi đây là bộ môn nghệ thuật đòi hỏi kinh nghiệm sống và quá trình rèn luyện lâu dài. Dân ca Pa Kô có hệ thống làn điệu phong phú, kỹ thuật biểu diễn phức tạp với nhiều quãng luyến láy, phương pháp sáng tác lời mới và sắp xếp ý tứ đòi hỏi tính chuẩn xác cao.

Người Pa Kô thường sử dụng những hình ảnh gần gũi trong đời sống, lựa chọn sự vật phù hợp với từng cung bậc cảm xúc, mối quan hệ xã hội để đưa vào lời hát. Qua đó, tâm tư, tình cảm của người thể hiện được bộc lộ rõ nét.

Hiện nay, ông Hồ In là một trong số ít người bản địa am hiểu, thực hành thành thạo tất cả các làn điệu dân ca truyền thống của người Pa Kô, như: Xiêng, hát ru, têraték, têryưưng, kăn a-un, cha-chấp, cà-lơi, tà-chấp, săm-bẹ. Với tâm huyết giữ gìn nguồn cội văn hóa, ông tích cực tham gia sinh hoạt tại Câu lạc bộ Cồng chiêng xã Lìa, chủ động chia sẻ kinh nghiệm cho các thành viên. Ông cũng thường xuyên nhận lời tham gia các sự kiện văn hóa, trực tiếp truyền dạy tại các lớp bồi dưỡng về di sản văn hóa phi vật thể của địa phương, đồng thời tham gia biểu diễn minh họa cho các đoàn nghiên cứu khoa học về văn hóa Pa Kô.

Ông Hồ In (ngoài cùng bên trái) biểu diễn văn nghệ truyền thống cùng người dân địa phương - Ảnh: K.S

Sự nhiệt tình, tâm huyết của ông Hồ In đã góp phần thay đổi nhận thức của thế hệ trẻ tại địa phương về việc giữ gìn bản sắc quê hương. Anh Hồ Văn Hanh, ở thôn A Túc, cho biết: “Ông Hồ In luôn tận tình hướng dẫn cách sử dụng nhạc cụ đúng quy cách, nhắc nhở thế hệ trẻ lưu giữ bản sắc của dân tộc. Từ tấm gương của ông, tôi và nhiều thanh niên trong xã, như anh Hồ Tu Pông Ngởi ở A Xing, đã chủ động tìm tòi, ứng dụng công nghệ số để tham gia các hoạt động quảng bá văn hóa dân tộc tại địa phương, thu hút sự quan tâm của rất nhiều người”.

Đánh giá về những đóng góp của ông Hồ In trong công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Pa Kô, Phó trưởng Phòng Văn hóa-Xã hội, UBND xã Lìa Hồ Văn Chung nhận xét: “Ông Hồ In là thành viên tiêu biểu của Câu lạc bộ Cồng chiêng xã. Dù tuổi đã cao, ông vẫn hoạt động tích cực trong công tác nghiên cứu, tập luyện, vận động và chỉ dạy cho thế hệ trẻ. Những đóng góp của ông trong các phong trào văn hóa cơ sở góp phần quan trọng vào công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Pa Kô tại địa phương”.

Kô Kăn Sương