Ngư dân Gia Lai chuyển đổi số để minh bạch nghề cá, hướng tới gỡ 'thẻ vàng' IUU

Sự thay đổi này đang được ngư dân tích cực hưởng ứng, từng bước minh bạch hóa toàn bộ quá trình đánh bắt – từ vị trí ngoài khơi đến sản lượng cập cảng. Không chỉ tạo chuyển biến trong tập quán nghề cá truyền thống, cách làm mới còn đáp ứng các quy định về phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU).

Chuẩn bị cho chuyến ra khơi đầu năm, ông Nguyễn Thiện (49 tuổi), trú phường Hoài Nhơn Đông, cùng nhiều lão ngư tới phòng điều hành của Cảng cá Quy Nhơn (Gia Lai) để cài đặt và làm quen với ứng dụng nhật ký khai thác điện tử trên điện thoại thông minh. Dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của cán bộ cảng, ông Thiện từng bước thao tác các tính năng như tự động cập nhật vị trí tàu, ghi nhận thời gian thả lưới, đăng ký xuất - cập cảng, đăng ký thành viên đội tàu.

Tàu thuyền neo đậu trên Cảng cá Quy Nhơn - Ảnh: Nguyễn Thảo

Ông Nguyễn Thiện chia sẻ, so với cách ghi chép thủ công trước đây, ghi chép sổ điện tử trên điện thoại giúp hạn chế tình trạng quên ghi, bị ướt, rách hoặc nhầm lẫn số liệu trên sổ. “Sau khi được cậu em và thằng cháu hướng dẫn, tôi thấy vấn đề sử dụng nhật ký khai thác điện tử là đúng. Mình cứ làm đúng thì họ duyệt, còn không đúng cảng sẽ không làm thủ tục xuất bến nên các chủ tàu phải cố gắng làm cho bằng được”, ông Thiện nói.

Cũng đến làm thủ tục xuất bến cho đội 10 tàu do mình quản lý chuẩn bị ra khơi, ông Nguyễn Anh Hùng (phường Hoài Nhơn Đông) cho biết, từ năm 2025, các thuyền trưởng trong đội đã sử dụng thành thạo thiết bị giám sát hành trình (VMS). Hệ thống này giúp minh bạch vị trí khai thác, đáp ứng các tiêu chuẩn của Ủy ban châu Âu, qua đó hạn chế vi phạm và tránh các mức xử phạt hành chính nặng nề. Từ ngày 1/1/2026, đội tàu tiếp tục chấp hành thêm quy định về sử dụng nhật ký khai thác điện tử nhằm bảo đảm hải sản có nguồn gốc rõ ràng.

Ngư dân tỉnh Gia Lai tích cực chấp hành các quy định mới, để phát triển nghề cá bền vững - Ảnh: Nguyễn Thảo

“Xưa giờ ra khơi thuyền trưởng chỉ ghi nhật ký bằng giấy, sau khi đánh bắt lên sẽ ước tính sản lượng và ghi lại. Đến khi tàu vào bờ sẽ hoàn thành việc ghi nhật ký. Tới giờ theo chủ trương của Chính phủ về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, việc khai báo đúng quy định đã được đội ngũ chủ tàu, thuyền trưởng tuân thủ thực hiện”, ông Nguyễn Anh Hùng cho biết thêm.

Ông Nguyễn Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý Cảng cá Quy Nhơn cho biết, hiện nay cảng yêu cầu ngư dân phải lắp đặt thiết bị giám sát hành trình cho tàu và sử dụng nhật ký khai thác điện tử. Nhờ đó, dữ liệu về từng chuyến biển của các tàu được gửi về hàng ngày để phục vụ giám sát, đồng thời rút ngắn thời gian làm thủ tục nhập cảng và chứng nhận nguồn gốc hải sản. Chuyển đổi công nghệ trong hoạt động đánh bắt không chỉ giúp minh bạch hóa nguồn gốc hải sản theo yêu cầu của luật pháp quốc tế, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu sang các thị trường nhanh hơn.

“Theo quy định, tất cả các tàu trên 15m phải có thiết bị giám sát hành trình (VMS). Đến nay, 3.000 tàu đã được lắp đặt VMS đầy đủ đạt tỷ lệ 100%. Giờ không có thiết bị này ngư dân không thể ra khơi khai thác vì cảng cá sẽ không làm thủ tục cho ra khơi. Thực tế, ngư dân cũng ý thức rất tốt việc không được khai thác sai vùng, sai tuyến, không xâm phạm vùng cấm. Nhận thức của họ về vấn đề này là rất rõ”, ông Nguyễn Anh Dũng khẳng định.

Từ 1/1/2026, Cảng cá Quy Nhơn có yêu cầu bắt buộc với tàu thuyền ra khơi, phải có thiết bị giám sát hành trình và nhật ký khai thác điện tử - Ảnh: Nguyễn Thảo

Toàn tỉnh Gia Lai hiện có khoảng 5.742 tàu cá, trong đó hơn 3.100 tàu có chiều dài trên 15m thường xuyên hoạt động khai thác ở vùng khơi. Để đồng hành và khuyến khích ngư dân tuân thủ các quy định về IUU, cuối năm 2025, HĐND tỉnh Gia Lai đã ban hành Nghị quyết về chính sách hỗ trợ cước phí công nghệ cho ngư dân. Qua đó, người dân có thêm động lực chuyển từ quản lý hoạt động đánh bắt thủ công sang phương thức minh bạch, đúng luật và có trách nhiệm.

Ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai) cho biết: “Chính sách này hỗ trợ cước phí thuê bao thiết bị giám sát hành trình cho mỗi tàu 330.000 đồng/tháng đối với nhóm tàu dài trên 15m. Ngoài ra, khoảng 4.000 tàu có chiều dài từ 12m trở lên sử dụng nhật ký khai thác điện tử cũng được hỗ trợ cước phí 200.000 đồng/tàu/tháng”.

Khi công nghệ được áp dụng đồng bộ, chính sách hỗ trợ kịp thời và ý thức tuân thủ ngày càng nâng cao, hành trình vươn khơi của ngư dân không chỉ an toàn hơn, minh bạch hơn, mà còn góp phần quan trọng vào nỗ lực chung trong việc gỡ “thẻ vàng” IUU, hướng tới nghề cá có trách nhiệm và phát triển bền vững.

Nguyễn Thảo/VOV - Tây Nguyên