Ngọn lửa Tuồng trong lòng một làng quê

Bằng tình yêu mộc mạc của những người nông dân, thợ thủ công, tiểu thương…, Đoàn Tuồng Phú Mẫn đã và đang gìn giữ “mầm Tuồng”, níu giữ “hồn” làng - để Tuồng tiếp tục sống, thở và lan tỏa trong đời sống văn hóa cộng đồng hôm nay.

Đoàn Tuồng Phú Mẫn góp phần gìn giữ và trao truyền nghệ thuật Tuồng truyền thống

Giữ lửa Tuồng

Buổi sáng Phú Mẫn trời rét đậm. Cái lạnh cắt da cắt thịt theo chân chúng tôi vào Nhà truyền thống của đoàn Tuồng Phú Mẫn. Căn phòng nhỏ cũ, nép mình trong khuôn viên Nhà văn hóa thôn, nhưng hơi thở của Tuồng vẫn hiện diện qua những bộ đạo cụ đã bạc màu năm tháng, những tấm bằng khen, giấy khen treo lặng lẽ nơi góc tường...

Ít ai biết rằng, tiền thân của đoàn là một gánh Tuồng cổ đã tồn tại suốt vài trăm năm, từng vang bóng trong vùng. Ở tuổi ngoài 70, nghệ nhân Nguyễn Đức Tý - cựu văn công đoàn Tuồng Giải phóng Trung Trung Bộ (1972-1976) - là người tiếp nối ngọn lửa ấy trong thời hiện đại. Gắn bó 16 năm trên cương vị Trưởng đoàn Tuồng Phú Mẫn, ông bền bỉ truyền dạy, phục dựng các tích cổ, đưa Tuồng trở lại đời sống làng quê.

Nhắc lại quãng thời gian khó, ông trầm ngâm kể về những năm phong trào hát Tuồng ở Phú Mẫn lắng xuống, hoạt động cầm chừng, đứng trước nguy cơ mai một. Có bài báo từng viết: “Tuồng Phú Mẫn chết trên đất Tuồng” - câu chữ ấy như nhát dao cứa vào lòng và thôi thúc ông khi trở về làng, dốc sức khôi phục Tuồng quê, nối lại mạch văn hóa đã từng làm nên bản sắc Phú Mẫn.

Theo ông Tý, Tuồng đã thấm sâu vào đời sống tinh thần người dân nơi đây từ thời phong kiến, yêu Tuồng đến mức nếu diễn viên có nhỡ quên lời, chệch nhịp, thì dưới khán đài sẽ có người sẵn sàng nhắc câu, hát theo. Bởi thế, Tuồng ở Phú Mẫn là ký ức chung, là niềm tự hào của cả cộng đồng.

Hiện nay, đoàn Tuồng Phú Mẫn có hơn 20 thành viên. Họ là những con người rất đỗi bình dị: Nông dân, tiểu thương, thợ thủ công… Ban ngày mưu sinh với ruộng đồng, chợ búa, xưởng thợ; tối đến lại khoác áo giáp, cầm đao, miệt mài học từng làn điệu, từng bộ pháp để giữ nhịp Tuồng cho làng. Lấy nòng cốt là các nghệ nhân lớn tuổi có nghề và một số diễn viên, nhạc công từng được đào tạo bài bản, đoàn Tuồng từng bước truyền nghề cho lớp trẻ, hình thành một tập thể nghệ thuật không chuyên nhưng đủ lực lượng.

Từ những trích đoạn ngắn, đoàn dần dựng lại các vở Tuồng cổ dài, trọn vẹn. Hằng năm, từ tháng 8-12, đoàn bước vào mùa tập luyện để chuẩn bị phục vụ nhân dân dịp đầu xuân và lễ hội. Mùa hè oi ả, mồ hôi thấm ướt áo mão; mùa đông giá rét, gió lùa tê buốt, nhưng mỗi tuần 3-4 buổi tối, phòng truyền thống lại sáng đèn.

Người Phú Mẫn quen nghe, quen xem Tuồng Phú Mẫn. Khán giả nơi đây chỉ thực sự hào hứng khi thấy “người làng mình” đứng trên sân khấu. Bởi vậy, dàn diễn viên của đoàn đều là người Phú Mẫn, tạo nên sự gắn kết hiếm có giữa người diễn và người xem.

Trong khi nhiều đoàn Tuồng ở Bắc Ninh phải “Tuồng góp”, cần diễn viên từ nơi khác hỗ trợ, thì đoàn Tuồng Phú Mẫn vẫn đủ lực lượng biểu diễn trọn vẹn, đồng thời trở thành điểm tựa để phong trào Tuồng lan tỏa sang các địa phương lân cận.

Sau nhiều năm vắng bóng, tiếng trống Tuồng, tiếng hát Tuồng lại vang lên, ánh đèn sân khấu lại sáng trên sân làng. Đoàn Tuồng Phú Mẫn đã dựng nhiều vở diễn như Mộc Quế Anh dâng cây, Nữ tướng Đào Tam Xuân, Ngọn lửa Hồng Sơn, Lưu Kim Đính, Lý Thường Kiệt, An Tư Công chúa, Sơn Hậu… và đạt nhiều thành tích đáng ghi nhận.

Đặc biệt, tại Liên hoan các tác phẩm Tuồng Tống Phước Phổ năm 2015 ở Đà Nẵng, vở Ngọn lửa Hồng Sơn đã giành 2 HCV, 3 HCB cùng Bằng khen của Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam. Nhưng với những người giữ hồn Tuồng ở Phú Mẫn, phần thưởng lớn nhất vẫn là mỗi đêm diễn đông khán giả, là tiếng trống Tuồng không rơi vào quên lãng, là ngọn lửa truyền thống vẫn cháy âm ỉ trong lòng một làng quê...

Trăn trở về lớp kế cận

Từ cái nôi ấy, đoàn Tuồng Phú Mẫn đã nuôi dưỡng nhiều nghệ sĩ theo con đường Tuồng chuyên nghiệp, trong đó có 5 nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu NSƯT và 1 NSND. Những cái tên trưởng thành từ sân làng Phú Mẫn từng bước ra sân khấu lớn, góp phần khẳng định giá trị của Tuồng cổ trong đời sống văn hóa.

Tuy vậy, với nghệ nhân Nguyễn Đức Tý, niềm tự hào ấy vẫn luôn song hành cùng nỗi trăn trở thường trực về bài toán kế cận. Bởi hơn ai hết, ông hiểu rằng, nếu không có lớp người tiếp nối, Tuồng sẽ chỉ còn là ký ức. Theo ông, việc tìm kiếm, đào tạo lực lượng trẻ cho Tuồng làng không hề dễ. Phần lớn thành viên của đoàn đều là nghệ sĩ không chuyên, không được đào tạo bài bản, vừa học nghề vừa mưu sinh, nên việc tiếp thu làn điệu, bộ pháp gặp không ít trở ngại.

Đoàn vì thế phải kiên trì tìm người có đam mê trước, rồi mới từng bước bồi đắp kỹ năng sau. Công tác truyền nghề nhiều khi vất vả, có lúc “dạy hôm trước, hôm sau đã quên”, phải uốn nắn lại từ đầu. Nhưng bằng tình yêu Tuồng đã ngấm sâu trong máu thịt, cả người dạy lẫn người học đều bền bỉ vượt qua, chấp nhận chậm mà chắc, để giữ Tuồng ở lại lâu dài với làng.

Chia sẻ về lớp diễn viên kế cận, nghệ nhân Nguyễn Đức Tý nhắc đến anh Nguyễn Danh Khoa như một niềm an ủi hiếm hoi. Trong đoàn, anh Khoa được xếp vào lớp diễn viên trẻ, dù tuổi đời đã ngoài 50. Sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, từng có thời gian bươn chải làm kinh tế để lo cuộc sống, nhưng “lửa Tuồng” trong anh chưa bao giờ tắt.

Khi điều kiện cho phép, anh quyết định trở lại với sân khấu làng, tham gia đoàn Tuồng để được sống trọn với đam mê. Con đường đến với Tuồng của anh Khoa không hề bằng phẳng. Tuổi tác, trí nhớ, quỹ thời gian hạn hẹp là những rào cản không nhỏ.

Có những đêm tập về muộn, người rã rời, giọng khàn đặc, nhưng tình yêu Tuồng đã níu anh ở lại. Ngoài những buổi tập chung cùng đoàn, anh tranh thủ thời gian rảnh để tập riêng với nghệ nhân Nguyễn Đức Tý, học lại từ những động tác cơ bản, từng làn điệu, từng nhịp phách, chậm rãi nhưng chắc chắn

Nhìn từ câu chuyện đoàn Tuồng Phú Mẫn có thể thấy: Để Tuồng còn sống, không thể chỉ trông chờ vào những sân khấu lớn hay các kỳ liên hoan, hội diễn, mà phải được nuôi dưỡng từ chính nơi Tuồng sinh ra và gắn bó máu thịt với đời sống cộng đồng; bởi khi sân làng còn sáng đèn, tiếng trống Tuồng còn vang lên, thì loại hình nghệ thuật ấy vẫn còn chỗ đứng.

THANH MAI