Ngôi nhà chung của tri thức

Ông Lê Huy Hòa - nguyên Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Lao động - là người có hơn 40 năm gắn bó với ngành xuất bản Việt Nam. Ông đã theo dõi sự phát triển của Giải thưởng Sách Quốc gia qua nhiều mùa giải. Sắp tới Lễ trao giải Giải thưởng Sách Quốc gia lần VIII, ông chia sẻ những quan sát, suy ngẫm về giải thưởng, về ngành xuất bản Việt.

Đối với người yêu sách trên khắp mọi miền Tổ quốc, Giải thưởng Sách Quốc gia là một sự kiện văn hóa đầy ý nghĩa. Năm nay, giải thưởng tròn 8 lần tổ chức (tính từ khi đổi tên thành Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2018), một hành trình đủ để ghi dấu những bước chuyển mình mạnh mẽ và tình yêu bền bỉ dành cho văn hóa đọc.

"Ngôi nhà chung" cho mọi lĩnh vực tri thức

Nhìn lại chặng đường đầu, không ít những trăn trở. Các “kiến trúc sư” của giải đã phải đi từng nhà xuất bản để vận động, giải thích. Thậm chí, sách văn học từng vắng bóng vì quan niệm đã có giải riêng của Hội Nhà văn.

Nhưng chính sự điều chỉnh không ngừng, từ việc mở rộng hạng mục, đổi tên giải, đến việc bổ sung tiêu chí phù hợp thực tiễn, đã khiến Giải Sách Quốc gia dần trở thành ngôi nhà chung cho mọi lĩnh vực tri thức, từ chính trị, kinh tế, khoa học đến văn học nghệ thuật, sách thiếu nhi… Đặc biệt, sự ra đời của hạng mục “Sách được bạn đọc yêu thích” chính là cầu nối ấm áp giữa người làm sách và độc giả.

GS.TS Đinh Xuân Dũng, người có nhiều năm đồng hành cùng Giải thưởng Sách Quốc gia và ngành xuất bản Việt Nam, tham gia Hội đồng Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII. Ảnh: Trần Hiền.

Giải thưởng Sách Quốc gia có sự tham gia chỉ đạo của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương và sự phối hợp của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Xuất bản Việt Nam. Việc mở rộng quyền đề cử cho báo chí và bạn đọc, tổ chức lễ tri ân trang trọng, và chú trọng truyền thông trước và sau giải đã thổi một luồng sinh khí mới. Năm nay, con số 46/52 nhà xuất bản tham gia với 397 tên sách là minh chứng cho sức hút ngày càng lớn.

Nhưng hơn hết, điều làm nên linh hồn của giải vẫn là những giá trị nội dung được vinh danh. Ở mùa giải năm 2024, hình ảnh nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư ở tuổi 104 với bộ sách tâm huyết 20 năm về lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, hay câu chuyện đầy tính nhân văn về tình thầy trò trong cuốn sách Người thầy, đã chạm đến trái tim công chúng, cho thấy sức mạnh trường tồn của những trang sách được viết nên bằng cả tâm huyết và trí tuệ.

Có thể nói, qua mỗi mùa giải, Giải thưởng Sách Quốc gia không chỉ đơn thuần là việc trao tặng những danh hiệu. Nó đã trở thành một thiết chế văn hóa quan trọng, một cú hích tinh thần mạnh mẽ, khích lệ những người “cõng chữ” thầm lặng - từ tác giả, dịch giả, biên tập viên, họa sĩ minh họa đến những người phát hành. Giải thưởng ghi nhận họ, và quan trọng hơn, giúp công chúng biết đến họ, biết đến những đứa con tinh thần được nuôi dưỡng bằng cả trái tim và trách nhiệm.

Sức vóc của những trang viết

Trong hành trình lan tỏa tri thức và tôn vinh cái đẹp của Giải thưởng Sách Quốc gia, có một dòng chảy mạnh mẽ và đầy cảm xúc mà chúng ta không thể không nhắc tới: đó là những đóng góp to lớn của các nhà văn, nhà nghiên cứu trong quân đội - những người nghệ sĩ mặc áo lính.

Như nhà văn Nguyễn Bình Phương từng chia sẻ, họ chính là đội ngũ đã góp phần đặt nền móng cho văn học cách mạng Việt Nam, xây dựng nên một trong những hình tượng thành công và tiêu biểu nhất: anh Bộ đội Cụ Hồ.

Hình tượng ấy, qua ngòi bút của các nhà văn quân đội từ Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Minh Châu đến Bảo Ninh, Phạm Tiến Duật… không chỉ là biểu tượng của lòng dũng cảm, sự hy sinh, mà còn là hiện thân của một tâm hồn Việt đẹp đẽ: lạc quan, lãng mạn, trung thực, kiên định và giàu tình đồng bào. Giữa xã hội hiện đại nhiều xô bồ, những phẩm chất ấy như một “vắc-xin” tinh thần quý giá, chống lại sự vô cảm, ích kỷ.

Bà Ngô Thu Phương, Giám đốc Nhà xuất bản Văn học và Đại tá, nhà văn Nguyễn Bình Phương - Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội - nhận giải A cho bộ Tổng tập Nhà văn quân đội tại Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2024. Ảnh: Việt Linh.

Giải thưởng Sách Quốc gia, qua nhiều mùa trao giải, đã trân trọng ghi nhận những tác phẩm viết về đề tài này, như minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của các giá trị căn cốt dân tộc. Nó cho thấy giải thưởng không chỉ hướng đến tri thức phổ quát mà còn sâu nặng nghĩa tình, biết trân quý những đóng góp máu thịt vào văn hóa, lịch sử dân tộc.

Sự ghi nhận ấy càng trở nên sâu sắc khi chúng ta nhìn vào tiêu chí khắt khe và tầm vóc của giải thưởng. Như đại diện Ban Tổ chức từng khẳng định, Giải thưởng Sách Quốc gia là giải thưởng danh giá nhất nước ta về sách. Danh giá bởi quy trình tuyển chọn công phu, khoa học, với sự “trăn trở” của cả hội đồng giám khảo gồm những chuyên gia, nhà khoa học, nhà văn hóa uy tín. Danh giá bởi mục tiêu vinh danh những tác phẩm không chỉ có tính lan tỏa trước mắt, mà còn mang giá trị lâu dài, tiêu biểu cho sự phát triển của xuất bản nước nhà.

Hội đồng chấm giải đã dành nhiều tâm huyết, công sức để đọc, thảo luận, phản biện, bỏ phiếu, chọn ra những cuốn sách xứng đáng nhất để tôn vinh tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII. Ảnh: Trần Hiền.

Như vậy, Giải thưởng Sách Quốc gia góp phần bảo tồn và lan tỏa những hình tượng, phẩm chất làm nên sức mạnh tinh thần dân tộc, thông qua việc tôn vinh những tác phẩm văn học, lịch sử, nghiên cứu có giá trị. Giải thưởng cũng là thước đo uy tín về học thuật và xuất bản, là động lực thúc đẩy sự sáng tạo nội sinh.

Hành trình tri ân người làm sách của Giải thưởng Sách Quốc gia vẫn đang và sẽ tiếp tục góp phần xây đắp nền tảng tinh thần vững chắc, nâng cao dân trí và làm giàu đẹp thêm đời sống văn hóa của dân tộc Việt Nam.

Lê Huy Hòa