Ngọc hóa tro cốt: Gợi mở trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển bền vững

Giao thoa giữa nhu cầu thực tế và tinh thần

Ngày 28/3, tại Hà Nội, Viện Kinh tế và Pháp luật quốc tế (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Ngọc hóa: Xu hướng an táng văn minh và triển vọng tại Việt Nam” nhằm làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hình thức an táng văn minh, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng dụng trong thực tế tại Việt Nam hiện nay.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Số liệu và thực tiễn cho thấy tỷ lệ hỏa táng tại Hà Nội, TP.HCM và một số tỉnh thuộc vùng đông dân cư tăng mạnh trong hai thập niên trở lại đây. Hỏa táng giúp giải quyết bài toán diện tích, đồng thời giảm thiểu tác động đến môi trường đất và nguồn nước. Tuy nhiên, tro cốt sau hỏa táng thường chỉ được lưu giữ trong bình tro tại chùa, nhà thờ họ hoặc các khu lưu tro, khiến việc tưởng niệm đôi khi trở nên giản lược, thiếu sự cá nhân hóa mà nhiều gia đình mong muốn gìn giữ.

Chính ở điểm giao thoa giữa nhu cầu thực tế và mong muốn tinh thần ấy, hình thức ngọc hóa được nhắc đến như một khả năng mới. Công nghệ ngọc hóa hoạt động dựa trên nguyên lý chuyển hóa tro cốt thành tinh thể thông qua nhiệt độ và áp suất cao. Phần carbon và khoáng chất trong tro cốt được tinh lọc và kết tinh, tạo thành các viên ngọc nhân tạo có độ bền cao. Công nghệ này đã được một số quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thụy Sĩ, Australia triển khai trong nhiều năm, trở thành một dịch vụ tang lễ được đón nhận bởi sự tinh tế và ý nghĩa nhân văn.

PGS.TS Vũ Văn Phúc – nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản nhận định rằng sự phát triển của công nghệ ngọc hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu tiết kiệm đất đai, mà còn phù hợp với một phần tâm thức người Á Đông. Trong truyền thống văn hóa phương Đông, ngọc từ lâu được xem là biểu tượng của sự thanh khiết, bền vững và cao quý. Việc chuyển hóa tro cốt thành một tinh thể mang tính biểu tượng như vậy giúp nỗi đau mất mát trở nên nhẹ nhàng hơn, đồng thời duy trì sự hiện diện tượng trưng của người đã khuất trong đời sống tinh thần của gia đình. Ông cho rằng hình thức này không đối lập với truyền thống, mà là sự tiếp nối của đạo hiếu trong một hình thức mới phù hợp với thời đại.

Bổ sung thêm những lựa chọn văn minh

Quan điểm này cũng được TS. Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa – Giáo dục của Quốc hội chia sẻ. Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng sự thay đổi trong văn hóa tang lễ là điều tất yếu khi xã hội thay đổi. Ngọc hóa ra đời không phải để thay thế hoàn toàn các hình thức an táng hiện hữu, mà để bổ sung một lựa chọn văn minh, nhân văn và đáp ứng các yêu cầu của quy hoạch đô thị trong bối cảnh mới. Theo ông, nhiều quốc gia trên thế giới đã đi trước Việt Nam trong việc sử dụng công nghệ cao để tạo nên các vật phẩm tưởng niệm từ tro cốt, nhấn mạnh yếu tố cá nhân hóa, thẩm mỹ và tính bền vững. “Quan trọng nhất là dù thay đổi hình thức, tinh thần tưởng nhớ và tri ân tổ tiên vẫn được duy trì. Những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam không hề mất đi”, ông Sơn nhấn mạnh.

TS. Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa – Giáo dục của Quốc hội

Thực tế cho thấy, ngọc hóa không chỉ góp phần tiết kiệm đất đai mà còn tạo điều kiện để quy hoạch các không gian tưởng niệm văn minh hơn. Nếu được tổ chức bài bản, các tháp tưởng niệm, công viên tưởng niệm dành cho linh ngọc có thể trở thành một phần của cảnh quan đô thị, mang lại không gian tĩnh tại để người dân thăm viếng, suy ngẫm. Một số chuyên gia quy hoạch cho rằng mô hình này có thể được tích hợp với các không gian văn hóa – tâm linh hiện đại, thay thế cho những nghĩa trang rải rác gây áp lực lớn lên hạ tầng và cảnh quan.

Cùng với đó, ngọc hóa còn mang ý nghĩa tâm lý quan trọng đối với nhiều gia đình. Thay vì khu mộ phần lớn ở xa trung tâm đô thị, một viên linh ngọc nhỏ gọn có thể được đặt trong không gian thờ tự gia đình hoặc khu tưởng niệm chung, giúp việc tưởng nhớ trở nên gần gũi, nhẹ nhàng mà vẫn giữ được sự trang nghiêm cần thiết. Sự hiện diện bền vững của tinh thể cũng giúp thân nhân cảm nhận được sự kết nối với người đã khuất theo cách tinh tế và nhân văn hơn. Đặc biệt gần gũi và an toàn cho thế hệ con cháu sau này.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm rõ rệt, việc đưa hình thức ngọc hóa vào đời sống xã hội cũng đặt ra yêu cầu xây dựng khung pháp lý chặt chẽ. Các chuyên gia cảnh báo rằng dịch vụ này cần được kiểm soát nghiêm về chất lượng, công nghệ và đạo đức nghề nghiệp, tránh tình trạng khai thác yếu tố tâm linh hoặc thương mại hóa quá mức. Việc chuẩn hóa thuật ngữ, quy trình và đảm bảo an toàn vật liệu cũng cần được đặt ra ngay từ đầu để tránh gây hiểu sai hoặc tạo ra phản ứng tiêu cực từ cộng đồng.

Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, trong bối cảnh xã hội hiện đại đang tìm kiếm những phương thức an táng vừa nhân văn vừa bền vững, nhân văn, ngọc hóa di cốt nổi lên như một xư hướng mới giàu ý nghĩa và có tiềm năng phát triển tại Việt Nam. Tuy nhiên, để ngọc hóa di cốt thực sự trở thành một xu hướng phổ biến, cần có sự chuẩn bị đồng bộ về công nghệ, pháp lý và nhận thức xã hội. Người dân cần được cung cấp thông tin đầy đủ, minh bạch về quy trình, chi phí và ý nghĩa của phương thức này đồng thời lồng ghép yếu tố văn hóa - tâm linh vào cách tiếp cận sẽ giúp giảm bớt những e ngại ban đầu, nhân rộng rãi hơn trong cộng đồng.

Tham dự hội thảo, đại diện của Trung ương Hội người cao tuổi Việt Nam, Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và nhiều chuyên gia trong lĩnh vực văn hóa, môi trường, địa chất... cũng đã thảo luận thêm các nội dung như: Đánh giá thực tiễn và các yêu cầu về đổi mới phương thức an táng, tưởng niệm người đã khuất tại Việt Nam từ đó nghiên cứu các yếu tố cấu thành kinh phí, làm sao để phương pháp an táng mới vừa văn minh vừa đại chúng có thể sớm ứng dụng trọng thực tiễn; đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa, già hóa dân số và yêu cầu về “Đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động nhằm phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới” trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Đồng thời, các đại biểu cũng đề xuất cần làm rõ cơ sở khoa học, công nghệ, văn hóa, pháp lý và môi trường của các xu hướng an táng và tưởng niệm hiện đại trên thế giới. Từ đó, có thể chọn lọc phương pháp an táng hiện đại, văn minh và phù hợp trong bối cảnh mới ở Việt Nam.

H.H