Ngoại giao khí hậu - cách Bangladesh kiến tạo lợi thế cạnh tranh mới

Khi Thủ tướng Bangladesh Tarique Rahman lựa chọn Hội nghị thường niên các Nhà tiên phong mới của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tại thành phố Đại Liên (Trung Quốc) làm nơi thực hiện bài phát biểu quốc tế quan trọng đầu tiên kể từ khi nhậm chức, đó không chỉ là một lựa chọn về diễn đàn mà còn là sự khẳng định về ưu tiên chiến lược của Chính phủ mới. Thay vì đề cập đến các ưu đãi thương mại, thu hút đầu tư hay những diễn biến trong quá trình chuyển đổi dân chủ của Bangladesh, ông Rahman dành toàn bộ trọng tâm cho biến đổi khí hậu.

"Bangladesh tin rằng hành động ứng phó với biến đổi khí hậu không phải là một chi phí. Đối với các quốc gia vùng châu thổ, đó là khoản đầu tư cần thiết cho thịnh vượng, ổn định và một tương lai chung", ông nhấn mạnh trước các đại biểu quốc tế.

Đối với Chính phủ mới cầm quyền chưa đầy nửa năm với ưu tiên hàng đầu là khôi phục niềm tin vào các thiết chế quốc gia, thông điệp này phản ánh cách Bangladesh định vị mình trong cuộc cạnh tranh thu hút nguồn vốn, các quan hệ đối tác phát triển và vị thế địa chính trị trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng trở thành một yếu tố của chiến lược kinh tế vĩ mô.

Từ quốc gia dễ tổn thương, hướng tới hình mẫu về khả năng chống chịu

Thông điệp mà Dhaka đưa ra là Bangladesh không còn muốn được nhìn nhận đơn thuần như một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Thay vào đó, nước này mong muốn khẳng định mình là một quốc gia có chủ quyền, đủ năng lực quản trị rủi ro ở quy mô lớn và có thể trở thành hình mẫu để các quốc gia ven biển, vùng châu thổ khác tham khảo.

Bài phát biểu của Thủ tướng Rahman tại Đại Liên được xây dựng trên những đề xuất cụ thể hơn là các thông điệp mang tính biểu tượng. Ông kêu gọi Quỹ Tổn thất và Thiệt hại (Loss and Damage Fund) sớm chuyển từ giai đoạn cam kết sang giải ngân; thúc đẩy nguồn tài chính khí hậu quốc tế trở nên ưu đãi và dễ tiếp cận hơn đối với các quốc gia dễ bị tổn thương; đồng thời nhấn mạnh các hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu cần được coi trọng ngang với các nỗ lực cắt giảm phát thải.

Qua đó, ông cũng chỉ ra khoảng cách giữa nhu cầu thực tế của các quốc gia đang phát triển với Mục tiêu định lượng tập thể mới về tài chính khí hậu (NCQG) trị giá 300 tỷ USD đã được thông qua tại Hội nghị COP29.

Đây là những quan điểm vốn đã được nhiều nước đang phát triển đưa ra trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, điều khiến lập trường của Bangladesh thu hút sự chú ý là việc chính phủ mới đồng thời triển khai hàng loạt chính sách cụ thể ngay trong nước nhằm hiện thực hóa các cam kết đó.

Minh chứng bằng hành động

Không chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi suông, Chính quyền Dhaka đã cho thấy họ đã thực sự hành động. Mới đây, Chính phủ đã công bố kế hoạch nạo vét và khơi thông hệ thống sông ngòi nhằm khôi phục dòng chảy tự nhiên và giảm nguy cơ ngập lụt trên diện rộng. Đồng thời, nước này phát động chiến dịch trồng cây quy mô quốc gia, nổi bật là sáng kiến "Mỗi học sinh trồng một cây", cùng với các chính sách thúc đẩy tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu nguồn điện.

Những chương trình này không chỉ nhằm giải quyết các thách thức môi trường mà còn đóng vai trò như những cam kết về trách nhiệm giải trình. Thông điệp của Dhaka là Bangladesh mong muốn được đánh giá bằng kết quả thực hiện, thay vì chỉ bằng những tuyên bố trên các diễn đàn quốc tế.

Sự kết hợp giữa việc tích cực thúc đẩy cải cách kiến trúc tài chính khí hậu toàn cầu với việc triển khai các chương trình cụ thể trong nước đã tạo nên điểm khác biệt trong cách Bangladesh định vị vai trò của mình. Khác với hình ảnh quen thuộc của nhiều quốc gia dễ bị tổn thương thường tập trung kêu gọi sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế, Bangladesh đang hướng tới hình ảnh một đối tác chủ động, có năng lực và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm.

Cân bằng quan hệ đối ngoại trong chiến lược khí hậu

Việc lựa chọn Đại Liên là nơi phát đi thông điệp cũng mang nhiều ý nghĩa. Bài phát biểu được đưa ra chỉ ít ngày trước các cuộc gặp chính thức giữa Thủ tướng Rahman với Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường và Chủ tịch Tập Cận Bình. Điều đó cho phép Bangladesh trực tiếp truyền tải quan điểm không chỉ tới các nhà tài trợ khí hậu phương Tây mà còn tới mạng lưới tài chính phát triển và đầu tư hạ tầng quy mô lớn của Trung Quốc.

Chính phủ Bangladesh cũng mong muốn làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác với Bắc Kinh, song vẫn duy trì sự cân bằng trong chính sách đối ngoại và tránh tạo cảm giác nghiêng hẳn về bất kỳ đối tác nào.

Thách thức lớn nhất nằm ở năng lực thực thi

Chính phủ Bangladesh không né tránh những khó khăn phía trước. Việc triển khai các chương trình nạo vét sông ngòi, phục hồi hệ sinh thái và trồng cây trên quy mô toàn quốc đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn, năng lực kỹ thuật cao cũng như sự phối hợp hiệu quả giữa nhiều bộ, ngành.

Đối với một chính phủ mới tiếp quản đất nước sau giai đoạn chính quyền lâm thời, đây là những năng lực cần được xây dựng từ đầu. Tuy nhiên, theo cách tiếp cận của chính phủ Rahman, đây là bài toán về lộ trình thực hiện chứ không phải lý do để trì hoãn các cam kết.

Các mục tiêu khí hậu được công bố ngay từ đầu nhiệm kỳ và được lồng ghép vào kế hoạch ngân sách quốc gia nhằm bảo đảm nguồn lực cho các chương trình an sinh xã hội như Family Card, Farmers' Card, cũng như các khoản đầu tư cho giáo dục và y tế.

Cách làm này giúp tiến độ thực hiện được phản ánh trực tiếp thông qua quá trình phân bổ và giải ngân ngân sách hằng năm, thay vì chỉ xuất hiện trong các báo cáo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) vốn thường mang tính kỹ thuật và khó tiếp cận.

Khẳng định vị thế trong ngoại giao khí hậu

Đối với các quốc gia ven biển và vùng châu thổ đang theo đuổi những mục tiêu tương tự, cách tiếp cận của Bangladesh có thể trở thành một ví dụ thực tiễn trong các cuộc đàm phán quốc tế hướng tới Hội nghị COP31 vào cuối năm nay.

Thủ tướng Rahman không xem đây là lời kêu gọi viện trợ hay sự cảm thông từ cộng đồng quốc tế. Ông coi đó là một đề xuất mang tính kinh tế: những quốc gia chủ động đầu tư để nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn hơn đối với dòng vốn toàn cầu so với những quốc gia chỉ chờ đợi các khoản bồi thường từ bên ngoài.

Rộng hơn, việc một chính phủ mới chủ động lựa chọn biến đổi khí hậu - lĩnh vực đòi hỏi kết quả thực chất và rất khó tạo dựng hình ảnh bằng những tuyên bố đơn thuần - làm tiêu chí để đánh giá năng lực điều hành cũng là một thông điệp đáng chú ý. Điều đó cho thấy Bangladesh đang muốn xây dựng hình ảnh một quốc gia coi ngoại giao khí hậu không chỉ là công cụ vận động quốc tế mà còn là động lực cho phát triển và nâng cao vị thế trong trật tự kinh tế toàn cầu đang định hình.

Quỳnh Vũ