Nghị quyết 57- NQ/TW: Mở không gian phát triển mới cho ngành công thương

Cán bộ hải quan cửa khẩu cảng Nha Trang - Chi cục Hải quan Khu vực XIII đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghiệp vụ. Ảnh minh họa: Nguyễn Thành/TTXVN

Không chỉ thúc đẩy ứng dụng AI, dữ liệu số và tự động hóa, nghị quyết còn tạo nền tảng để ngành chuyển đổi mô hình tăng trưởng, lấy đổi mới sáng tạo làm động lực nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và giá trị gia tăng trong sản xuất, thương mại và xuất nhập khẩu.

Sự thay đổi của kinh tế thế giới cho thấy lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định chủ yếu bởi quy mô sản xuất hay chi phí lao động mà ngày càng phụ thuộc vào năng lực đổi mới công nghệ, khai thác dữ liệu và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Khi những yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon hay minh bạch chuỗi cung ứng trở thành "giấy thông hành" của hàng hóa, Nghị quyết 57 không chỉ mở ra hướng thúc đẩy chuyển đổi số mà còn tạo nền tảng để ngành công thương hình thành mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, giá trị lớn nhất của Nghị quyết 57 không nằm ở số lượng nhiệm vụ hay nền tảng số được triển khai, mà ở sự thay đổi trong tư duy quản trị. Bởi khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, hoạt động điều hành sẽ chuyển từ dựa trên kinh nghiệm sang dựa trên phân tích, dự báo và bằng chứng thực tiễn.

Từ định hướng đó, Bộ Công Thương đang xây dựng chiến lược dữ liệu ngành, hoàn thiện khung kiến trúc dữ liệu và phát triển các cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo hướng đồng bộ, kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Mục tiêu không chỉ là số hóa hoạt động quản lý mà hình thành hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, tạo nền tảng để AI và các công nghệ phân tích dữ liệu hỗ trợ điều hành, giúp chính sách được ban hành kịp thời, sát thực tiễn và nâng cao hiệu quả quản trị.

Bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công nhấn mạnh: Mục tiêu của Nghị quyết 57 không chỉ là phát triển thêm phần mềm hay nền tảng số, mà là xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý để giải quyết các bài toán thực tiễn, đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh.

Đơn cử, tại Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), AI và dữ liệu lớn đang được ứng dụng trong dự báo phụ tải, điều độ hệ thống điện, giám sát vận hành và bảo trì thiết bị theo tình trạng thực tế. Việc khai thác dữ liệu thời gian thực giúp giảm chi phí vận hành, nâng cao độ tin cậy của hệ thống và tối ưu hóa nguồn điện trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng. Điều đáng chú ý không phải ở công nghệ được sử dụng mà ở cách doanh nghiệp chuyển từ vận hành theo kinh nghiệm sang vận hành dựa trên dữ liệu, qua đó hình thành phương thức quản trị hiện đại hơn.

Tương tự, tại Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), đổi mới sáng tạo cùng với quản trị hiện đại và chuyển đổi số được xác định là trụ cột phát triển. AI, tự động hóa, robot đang được ứng dụng trong hoạt động dầu khí, giúp phân tích dữ liệu, dự báo rủi ro, tối ưu vận hành và nâng cao hiệu quả sản xuất. Quan trọng hơn, doanh nghiệp đang từng bước làm chủ công nghệ, biến khoa học công nghệ thành lợi thế cạnh tranh.

Ở khu vực công nghiệp chế biến, Công ty cổ phần Bóng đèn Phích nước Rạng Đông là ví dụ sinh động cho quá trình chuyển đổi từ doanh nghiệp sản xuất truyền thống sang doanh nghiệp dựa trên tri thức và công nghệ. Nếu trước đây giá trị chủ yếu đến từ sản phẩm thì nay doanh nghiệp đang phát triển các hệ thống chiếu sáng thông minh tích hợp Internet vạn vật (IoT), nền tảng số và dữ liệu để cung cấp các giải pháp tổng thể cho đô thị, nhà máy và công trình. Đặc biệt, giá trị gia tăng không còn nằm ở chiếc bóng đèn mà nằm ở hệ sinh thái dịch vụ, giải pháp quản lý và khả năng kết nối dữ liệu. Đây cũng là xu hướng mà nhiều doanh nghiệp sản xuất đang hướng tới khi lợi thế cạnh tranh ngày càng được quyết định bởi hàm lượng công nghệ thay vì chi phí lao động.

Nhìn rộng hơn, AI, dữ liệu số và tự động hóa chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với chiến lược đổi mới mô hình kinh doanh. Những doanh nghiệp thành công không coi công nghệ là mục tiêu mà xuất phát từ bài toán nâng cao năng suất, giảm chi phí, cải thiện chất lượng để lựa chọn giải pháp phù hợp. Đây cũng là tinh thần của Nghị quyết 57: đổi mới sáng tạo phải tạo ra giá trị thực chất cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

Chuyển đổi số cũng đang mở rộng từ sản xuất sang thương mại, khi dữ liệu trở thành hạ tầng quan trọng của thị trường. Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch hơn, ứng dụng dữ liệu để quản lý hiệu quả, phòng chống gian lận và bảo vệ người tiêu dùng.

Đáng lưu ý, Bộ Công Thương đang từng bước kết nối dữ liệu giữa các sàn thương mại điện tử với cơ quan quản lý, hoàn thiện hệ thống xác thực người bán, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và ứng dụng AI trong giám sát giao dịch. Khi dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, hỗ trợ kiểm soát hàng giả, gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, dữ liệu còn giúp doanh nghiệp nắm bắt xu hướng tiêu dùng, phân tích hành vi khách hàng để phát triển sản phẩm và xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp. Bởi trong nền kinh tế số, dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý mà đang trở thành tài sản có giá trị của doanh nghiệp.

Ở lĩnh vực xuất nhập khẩu, tác động của Nghị quyết 57 càng thể hiện rõ khi thương mại toàn cầu đang bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng tiêu chuẩn và công nghệ. Những quy định mới về phát triển xanh, truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon hay trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đòi hỏi hàng hóa Việt Nam phải đáp ứng yêu cầu cao hơn nếu muốn duy trì thị phần tại các thị trường lớn.

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), số hóa dữ liệu không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục mà còn nâng cao khả năng dự báo thị trường, cập nhật kịp thời các quy định mới và hỗ trợ doanh nghiệp chủ động ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục tái cấu trúc, năng lực khai thác và phân tích dữ liệu sẽ ngày càng quyết định khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị quốc tế.

Các chuyên gia thương mại cũng đưa ra nhận định rằng: Chuyển đổi số trong ngành công thương đang chuyển từ ứng dụng công nghệ đơn lẻ sang hình thành hệ sinh thái số kết nối sản xuất, thương mại và thị trường. Khi dữ liệu được khai thác hiệu quả, AI và tự động hóa được mở rộng, không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tạo mô hình kinh doanh mới, nâng cao năng suất và sức chống chịu của nền kinh tế. Tuy nhiên, quá trình triển khai Nghị quyết 57 vẫn đối mặt với nhiều thách thức như chênh lệch năng lực công nghệ giữa doanh nghiệp, hạn chế về nguồn lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa, dữ liệu chưa liên thông và thiếu nhân lực chất lượng cao.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, giai đoạn tới cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tạo cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và xây dựng thị trường khoa học công nghệ thực sự vận hành theo cơ chế thị trường. Chỉ khi doanh nghiệp được tạo điều kiện tiếp cận công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới sáng tạo mới trở thành động lực tăng trưởng thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Sau thời gian triển khai, Nghị quyết 57 đã tạo ra những chuyển động tích cực trong tư duy quản lý và hoạt động của doanh nghiệp ngành công thương. Tuy nhiên, theo các chuyên gia thương mại, thước đo thành công của nghị quyết sẽ không nằm ở số lượng nền tảng số, cơ sở dữ liệu hay ứng dụng AI được đưa vào sử dụng mà ở khả năng chuyển hóa khoa học công nghệ thành năng suất lao động, đổi mới sáng tạo thành năng lực cạnh tranh và dữ liệu thành giá trị kinh tế.

Do đó, nếu thể chế tiếp tục được hoàn thiện, hạ tầng dữ liệu được kết nối đồng bộ, nguồn nhân lực số được phát triển và doanh nghiệp thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, ngành công thương sẽ có thêm dư địa chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu và đóng góp hiệu quả hơn vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

Uyên Hương (TTXVN)