Nghệ thuật vẽ tranh thờ: Di sản văn hóa đặc sắc của người Dao ở Cao Bằng

Nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lưu giữ nhiều giá trị về tín ngưỡng, nghệ thuật tạo hình và tri thức dân gian của cộng đồng. Ảnh: Lục Thiện

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Dao, tranh thờ không đơn thuần là những tác phẩm nghệ thuật tạo hình dân gian mà còn gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng, tâm linh và các nghi lễ truyền thống.

Mỗi bộ tranh chứa đựng hệ thống hình tượng, biểu tượng, quan niệm và tri thức riêng của cộng đồng. Từ bố cục, đường nét, màu sắc đến cách thể hiện các nhân vật đều mang những ý nghĩa nhất định, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan cũng như đời sống tinh thần phong phú của người Dao.

Chính vì vậy, người thực hành nghệ thuật vẽ tranh thờ không chỉ cần khả năng hội họa mà còn phải am hiểu các quy tắc, kỹ thuật và tri thức liên quan đến tín ngưỡng truyền thống. Những kiến thức ấy chủ yếu được truyền lại qua các thế hệ, từ những người am hiểu, nghệ nhân đến lớp người kế tục.

Nhằm nhận diện và làm rõ giá trị của loại hình di sản này, từ năm 2017, Bảo tàng tỉnh Cao Bằng đã phối hợp với chính quyền địa phương và cộng đồng tổ chức điều tra, khảo sát, nghiên cứu nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao.

Các đợt điền dã tập trung gặp gỡ nghệ nhân, người am hiểu di sản; khảo sát những bộ tranh thờ đang được lưu giữ trong cộng đồng; ghi chép, ghi âm, ghi hình, chụp ảnh, sưu tầm tư liệu và tìm hiểu cách sử dụng tranh trong các nghi lễ truyền thống.

Trong quá trình xây dựng hồ sơ khoa học, các nghệ nhân Đặng Phù Quyên, Đặng Phụ Toòng, Đặng Văn Ty, Đặng Chòi Hiền cùng họa sĩ Bàn Sam đã tích cực cung cấp tư liệu, chia sẻ tri thức dân gian, kỹ thuật thực hành, giới thiệu các bộ tranh thờ và tham gia làm rõ những giá trị tiêu biểu của di sản.

Từ kết quả nghiên cứu và hệ thống tư liệu thu thập được, hồ sơ khoa học đề nghị đưa Nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao, xã Thanh Long vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được hoàn thiện với sự đồng thuận, tự nguyện đề cử của cộng đồng chủ thể.

Với những giá trị đặc sắc riêng có, ngày 27.6.2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2223/QĐ-BVHTTDL đưa Nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao, xã Thanh Long vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Việc ghi danh không chỉ khẳng định những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, tín ngưỡng và tri thức dân gian của cộng đồng người Dao mà còn tạo thêm cơ sở để địa phương tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn, nghiên cứu, truyền dạy và phát huy giá trị di sản.

Đại diện chính quyền và cộng đồng người Dao xã Thanh Long đón nhận Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao. Ảnh: Bảo tàng tỉnh Cao Bằng

Ngày 17.8 vừa qua, UBND xã Thanh Long tổ chức công bố quyết định và trao Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho đại diện chính quyền địa phương và cộng đồng người Dao.

Tại lễ công bố, bà Nông Thị Tuyến, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng nhấn mạnh, việc di sản được ghi danh là niềm vinh dự, tự hào nhưng cũng đặt ra trách nhiệm tiếp tục bảo vệ, gìn giữ và trao truyền những giá trị do cha ông để lại.

Trong đó, cần chú trọng bảo tồn tri thức, kỹ năng và kỹ thuật vẽ tranh; tạo điều kiện để các nghệ nhân tiếp tục thực hành, truyền dạy cho thế hệ trẻ; đồng thời tăng cường nghiên cứu, tư liệu hóa và gắn phát huy giá trị di sản với giáo dục, quảng bá văn hóa và phát triển du lịch bền vững.

Đại diện xã Thanh Long cũng khẳng định địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với ngành Văn hóa, các nghệ nhân và cộng đồng triển khai những giải pháp nhằm bảo vệ, truyền dạy và phát huy giá trị nghệ thuật vẽ tranh thờ trong đời sống.

Từ những bộ tranh được lưu giữ trong cộng đồng đến tri thức nằm trong ký ức và đôi tay của các nghệ nhân, nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao đang góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Cao Bằng.

Việc được ghi danh di sản văn hóa cấp quốc gia cũng mở thêm cơ hội để loại hình nghệ thuật đặc sắc này tiếp tục được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong đời sống đương đại.

QUỲNH VY