Nghệ thuật tái sinh từ tàn tro của nếp nhà cổ xứ Đoài

Tác phẩm là thành quả từ sự hợp tác giữa Tổ hợp Đoài, MÔ he Creative Hub và các nghệ nhân dệt vải Hoa Tiến Brocade. Không gian triển lãm mở ra một cuộc trò chuyện đầy cảm xúc giữa truyền thống và hiện đại, giữa kiến trúc và nghệ thuật dệt thủ công.

Toàn cảnh triển lãm sắp đặt SE.

Ý tưởng về tác phẩm SE khởi nguồn từ một biến cố hỏa hoạn tại xưởng mộc của Tổ hợp Đoài. Đứng trước những tổn thất, thay vì bỏ đi những khúc gỗ đã bị thiêu rụi, nhóm tác giả đã quyết định giữ lại gần 200 cột gỗ cháy dở và than hóa. Những dấu vết của ngọn lửa và thời gian trên bề mặt lớp than đen sẫm được trân trọng như một phần ký ức di sản.

Từ tàn tro ấy, các nghệ sĩ đã dựng lên một cấu trúc sắp đặt nghệ thuật mới. Họ kết hợp các cọc gỗ cháy với dải vải thổ cẩm nhuộm màu tự nhiên, tạo nên cuộc gặp gỡ độc đáo giữa nghề mộc và nghề dệt thủ công.

KTS. Khuất Văn Thắng, nhà sáng lập Tổ hợp Đoài, chia sẻ những thứ mất đi hoàn toàn có thể tái sinh thành những ý niệm mới dựa trên một câu chuyện có thật. Anh cùng các cộng sự quyết định thực hiện một tác phẩm sắp đặt cảnh quan ngoài trời mang tính quy mô lớn. Việc thiết kế cảnh quan ngoài trời mở ra một không gian sinh hoạt cộng đồng rộng lớn, không còn bị bó hẹp trong bốn bức tường.

Đến với không gian SE, công chúng được trải nghiệm hoạt động đánh chiêng của đồng bào Mường.

Bà con đồng bào Thái giới thiệu hoạt động đun nước nhuộm vải từ các loại thảo mộc.

Trong tác phẩm này, gần 200 chiếc cột gỗ từ những ngôi nhà cổ bị cháy dở đã được các nghệ sĩ phục dựng và dựng đứng lên. Mỗi cây cột mang một hình thái và nét gãy vỡ riêng biệt. Khi nhìn vào cấu trúc này, mỗi người xem lại có những cảm nhận và sự liên tưởng hoàn toàn khác nhau.

Có người cảm nhận hình ảnh các cột gỗ dựng đứng giống như những ngôi mộ cổ của người Mường với những trụ đá vươn thẳng lên trời theo trục đứng. Người khác lại nhận ra hình ảnh của những chiếc cọc cắm xuống dòng sông Bạch Đằng lịch sử, hay những cánh cổng trời hùng vĩ. Thậm chí, nhiều người lại thấy đây giống như một khu rừng tái sinh.

Chính những ngôi nhà cổ được làm từ gỗ rừng, sau khi trải qua ngọn lửa thiêu rụi, lại quay trở về với hình thái nguyên sơ của rừng núi. Theo KTS. Khuất Văn Thắng, đó là một chuỗi luân hồi đầy ý nghĩa của vật liệu, của ký ức và của dòng chảy thời gian.

“Vì các cột gỗ dựng vươn thẳng theo chiều dọc, chúng tôi nhận thấy cần một yếu tố kết nối mềm mại theo chiều ngang. Vì vậy, tôi đã mời Hoa Tiến Brocade cùng tham gia vào dự án này. Những sợi vải thổ cẩm truyền thống khi kết nối các trụ gỗ lại với nhau đã tạo nên một sự vắt ngang mềm mại. Chất liệu vải thổ cẩm vừa đủ sự tinh xảo, vừa đủ độ mềm để nối liền những đứt gãy và khơi gợi cảm xúc cho người thưởng lãm”, KTS. Khuất Văn Thắng cho biết.

Những nét than mộc mạc lưu lại trên vải, mang dấu ấn riêng của mỗi người tham gia.

Nhà thiết kế Phương Thanh Tùng, MÔ he Creative Hub chia sẻ sâu hơn về ngôn ngữ tạo hình và tư tưởng tái sinh vật liệu. Theo đó, các nghệ sĩ chọn tiếp nối và khai thác ngôn ngữ tạo hình cùng văn hóa bản địa của người Mường.

Trong đời sống tâm linh từ xa xưa, người Mường thường dựng các cột đá cổ như một biểu trưng cho sự kết nối giữa đất trời và con người. Tác phẩm nghệ thuật sắp đặt này tiếp nối câu chuyện đó thông qua việc tận dụng nguồn vật liệu gỗ cháy sẵn có.

Bên cạnh trục thẳng đứng của các cột gỗ, các dải vải thổ cẩm mềm mại được giăng ra nhằm tạo nên sự kết nối theo chiều ngang. Sự kết nối chiều ngang này đại diện cho sự giao thoa giữa con người với con người và giữa cộng đồng với nghệ thuật. Mỗi một mảnh vật liệu xuất hiện trong không gian này đều đã mang sẵn trong mình câu chuyện ký ức khó phai.

Từ tàn tro của biến cố, gỗ cháy trở về với không gian núi rừng xứ Đoài trong một hình thái nghệ thuật mới.

Bản chất những thanh gỗ này vốn khởi đầu từ những cây gỗ giữa rừng già, trải qua một vòng đời phục vụ công năng kiến trúc, rồi qua ngọn lửa lại quay trở lại với bản thể tự nhiên. Ở hình thái mới này, các trụ gỗ không còn phải gánh vác những công năng sử dụng cụ thể của ngôi nhà thông thường. Thay vào đó, chúng đóng vai trò như biểu tượng nghệ thuật vô hình. Bất kỳ vật liệu nào khi chuyển sang một đời sống mới đều có quyền tiếp tục tồn tại và cống hiến giá trị thẩm mỹ, chúng hoàn toàn không đáng bị vứt bỏ.

Đến với không gian triển lãm SE, công chúng không chỉ thưởng lãm tác phẩm từ xa, mà còn được trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo. Sự kiện tạo điều kiện cho người xem trải nghiệm hoạt động nhuộm vải thổ cẩm bằng các nguyên liệu thảo mộc tự nhiên như vỏ cây, lá rừng và củ hoàng đằng. Việc tự tay chấm phá từng gam màu lên tấm vải dệt giúp mỗi thành viên trong cộng đồng để lại dấu ấn cá nhân của mình vào cấu trúc tổng thể của tác phẩm.

Lễ khai mạc triển lãm thêm phần trầm hùng với âm thanh chiêng Mường vang vọng giữa không gian núi rừng và cảnh quan thiên nhiên tại Yên Xuân.

Tác phẩm nghệ thuật sắp đặt SE sẽ tiếp tục mở cửa phục vụ công chúng tham quan và tương tác tại không gian Đoài To The West cho đến hết năm 2026. Các tác giả kỳ vọng sự kiện này sẽ trở thành một điểm nhấn văn hóa độc đáo, góp phần khơi dậy tình yêu di sản và truyền cảm hứng cho những thử nghiệm sáng tạo mới từ vật liệu tái chế tại Việt Nam.

Tin và ảnh: Đoan Túc