Ngành gỗ trước ba lực cản trên đường tăng trưởng hai con số

Trong nhận định mới nhất về ngành gỗ và nội thất, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng nhu cầu phục vụ mùa mua sắm tại các thị trường trong những tháng cuối năm có thể tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp (DN). 

Đơn hàng cuối năm mở cơ hội, sức ép vẫn lớn

Tuy nhiên, nhu cầu tăng chưa chắc chuyển thành đơn hàng khi khách mua ngày càng khắt khe về giá, mẫu mã, chất lượng và nguồn gốc nguyên liệu. Muốn giành đơn hàng, doanh nghiệp (DN) phải đảm bảo năng lực cung ứng, giao hàng đúng hạn và giá cạnh tranh.

Doanh nghiệp ngành gỗ đối mặt sức ép cạnh tranh, thiếu vốn và vướng mắc thuế trong nỗ lực gia tăng đơn hàng.

Sức ép càng rõ khi Mỹ, thị trường xuất khẩu (XK) lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam, chưa phục hồi như kỳ vọng. Tính riêng 9 tháng đầu năm 2026, kim ngạch XK gỗ và sản phẩm gỗ sang thị trường này đạt 6,68 tỷ USD, giảm 4,1% so với cùng kỳ năm trước. Tỷ trọng của Mỹ trong tổng kim ngạch XK cũng giảm từ 55,7% xuống 50,2%. 

Thị trường chủ lực chững lại buộc DN tìm thêm khách hàng và đầu ra mới. Mặc dù vậy, mở thị trường mới cần thời gian, chi phí và năng lực đáp ứng yêu cầu riêng của từng nơi.

Thời gian còn lại của năm không nhiều, DN cần rà soát năng lực sản xuất, ưu tiên đơn hàng khả thi và điều chỉnh thiết kế theo thị hiếu từng thị trường. Đồng thời, kiểm soát chi phí, tăng sản phẩm giá trị gia tăng để giảm sức ép cạnh tranh về giá.

Để tận dụng cơ hội trong hơn 2 tháng cuối năm, Cục Xuất nhập khẩu khuyến nghị DN đa dạng hóa thị trường, khách hàng và tăng tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng. DN cũng cần cải tiến thiết kế, tối ưu chi phí, bảo đảm nguồn gốc hợp pháp của gỗ và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường.

Thế nhưng, mở rộng đầu ra phải đi cùng khả năng đáp ứng yêu cầu của từng thị trường, nhất là về nguồn gốc gỗ hợp pháp và tiêu chuẩn môi trường. Đây ngày càng là điều kiện ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định chọn nhà cung cấp của khách hàng quốc tế, không thể đợi đến khi nhận đơn hàng mới hoàn thiện.

Xuất khẩu chịu sức ép khi thị trường Mỹ suy giảm, trong khi thị trường nội địa còn dư địa nhưng hàng nhập khẩu giá rẻ cạnh tranh gay gắt. Muốn đạt mục tiêu tăng trưởng cao, DN ngành gỗ cần khai thác tốt cả hai thị trường, nâng giá trị sản phẩm và củng cố năng lực cạnh tranh.

Trong khi XK ở ngành gỗ chịu sức ép, thị trường nội địa vẫn còn dư địa đáng kể. Quy mô thị trường đồ gỗ và nội thất trong nước được ước tính khoảng 5 tỷ USD, có thể đạt 7–7,7 tỷ USD vào năm 2030 nếu chi tiêu tăng 7–9% mỗi năm. Dù vậy, tiềm năng này chưa chuyển hóa tương xứng thành động lực tăng trưởng cho nhiều DN trong nước.

Ông Nguyễn Vĩnh Nam, Phó tổng giám đốc điều hành USofa, chỉ rõ nhiều DN trong nước quá tập trung vào XK mà chưa chú trọng đúng mức đến thị trường nội địa.

Không những vậy, theo ông Nam, hàng Trung Quốc đang tạo thêm sức ép cạnh tranh nhờ mẫu mã đa dạng, giá rẻ và lợi thế về khoảng cách địa lý. Trước áp lực thuế từ Mỹ, một số nhà sản xuất Trung Quốc tìm cách đẩy hàng sang các thị trường lân cận, trong đó có Việt Nam. Thông qua thương mại điện tử và mạng lưới bán hàng phát triển mạnh, hàng nhập khẩu tiếp cận người tiêu dùng ngày càng dễ dàng.

Người mua vẫn khó phân biệt sản phẩm có nguồn gốc gỗ hợp pháp, chất lượng bảo đảm với hàng hóa thiếu minh bạch. Điều này khiến DN làm ăn bài bản gặp bất lợi khi cạnh tranh với hàng giá rẻ.

Ông Nam cho rằng cần có khuôn khổ tiêu chuẩn thống nhất đối với sản phẩm gỗ lưu thông tại Việt Nam, bất kể hàng sản xuất trong nước hay nhập khẩu. Không thể đặt yêu cầu nghiêm ngặt với hàng XK nhưng lại thiếu cơ chế kiểm soát tương xứng đối với hàng bán trong nước.

Để tạo sân chơi công bằng cho ngành gỗ, cơ quan quản lý cần thống nhất tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc gỗ, tăng kiểm tra hàng vi phạm và phối hợp với sàn thương mại điện tử kiểm soát thông tin sản phẩm. Nhận diện chung như “Gỗ Việt chất lượng, hợp pháp” cũng giúp người mua dễ lựa chọn, tạo thêm đầu ra cho DN trong nước.

Đừng để vướng thuế, nghẽn dòng tiền

Giành được đơn hàng mới chỉ là bước đầu, bởi DN còn cần vốn mua nguyên liệu, duy trì sản xuất và giao hàng đúng hạn. Vì vậy, vướng mắc về thuế giá trị gia tăng và hồ sơ nguồn gốc nguyên liệu có thể trực tiếp ảnh hưởng đến dòng tiền và khả năng thực hiện đơn hàng.

Trong tháng 10/2026, DN ngành gỗ phản ánh vướng mắc về thuế đối với gỗ nhập khẩu, gỗ sơ chế và sản phẩm qua chế biến. Việc phân loại hàng hóa, xác định chứng từ đầu vào và hoàn thuế cũng chưa thống nhất trong mọi trường hợp. 

Có DN đã nộp thuế ở khâu nhập khẩu nhưng gặp khó khi đề nghị hoàn thuế do cách xác định hàng hóa thuộc diện chịu thuế hay không chịu thuế. Khoản tiền chưa được xử lý dứt điểm đồng nghĩa nguồn vốn dành cho mua nguyên liệu, trả lương và vận hành bị thu hẹp.

Ông Nguyễn Liêm, nguyên lãnh đạo Hiệp hội Chế biến gỗ tỉnh Bình Dương (BIFA), cho biết hồ sơ tương tự có thể được xử lý khác nhau giữa các địa phương. Điều này khiến DN ngành gỗ khó chủ động kế hoạch tài chính. Việc thu thập và hoàn thiện giấy tờ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu từ một số quốc gia cũng mất nhiều thời gian. Hàng chậm thông quan kéo theo chi phí lưu container, lưu kho, làm tăng giá thành và bào mòn sức cạnh tranh.

Vướng mắc còn xuất hiện ở cách xác định thuế đối với gỗ cao su sau khi xẻ, xử lý hoặc sấy, gỗ veneer, viên nén và mùn cưa tiêu thụ trong nước. Ông Bùi Như Việt, Phó chủ tịch thường trực Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA), Chủ tịch Công ty Long Việt, lưu ý cách áp dụng thuế giữa hoạt động thương mại và sản xuất chưa nhất quán có thể gây khó khăn về hóa đơn và hồ sơ hoàn thuế. Khi quy định chưa rõ, DN khó tính chính xác chi phí, xây dựng giá bán và lập kế hoạch sản xuất.

Vướng mắc về phân loại gỗ, chứng từ đầu vào và hoàn thuế có thể khiến dòng tiền bị mắc kẹt, tăng chi phí và hạn chế khả năng nhận đơn hàng. Ngành gỗ cần thống nhất hướng dẫn thuế, chuẩn hóa hồ sơ và tháo gỡ bất cập để vốn quay vòng thông suốt.

Còn theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch HAWA, nguồn nguyên liệu ổn định, dòng tiền thông suốt và chính sách nhất quán là những điều kiện quan trọng để DN duy trì hoạt động. Ngành gỗ cần lượng vốn lớn để mua nguyên liệu và dự trữ hàng. Nếu dòng tiền bị ách tắc do thủ tục, DN sẽ khó nhận thêm đơn hàng vào cao điểm cuối năm.

Trước mắt, các DN ngành gỗ mong rằng cơ quan thuế, hải quan cần thống nhất hướng dẫn về chứng từ nguồn gốc gỗ nhập khẩu, phân loại hàng hóa, nghĩa vụ và hoàn thuế theo từng công đoạn. Về phía DN cần chuẩn hóa hồ sơ, còn các hiệp hội tổng hợp vướng mắc điển hình để kiến nghị cơ quan quản lý xử lý đồng bộ.

Cơ hội từ mùa mua sắm cao điểm trong hơn 2 tháng tới khó tạo cú bứt phá nếu DN ngành gỗ thiếu vốn thực hiện đơn hàng hoặc phải cạnh tranh với hàng hóa thiếu minh bạch. Muốn tăng trưởng cao, ngành cần mở rộng thị trường, nâng giá trị sản phẩm và tháo gỡ vướng mắc về thuế, khơi thông dòng tiền.

Để tiến gần mục tiêu tăng trưởng cao, ngành gỗ cần mở rộng khách hàng, nâng giá trị sản phẩm, đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng và tháo gỡ những bất cập khiến dòng tiền bị mắc kẹt. Với các DN, cơ hội thị trường chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể chuyển thành đơn hàng, sản xuất đúng tiến độ và thu được tiền để tiếp tục quay vòng vốn.                                                

Thế Vinh