Ngành gỗ tái định vị thị trường nội địa thành trụ cột tăng trưởng

Thị trường nội địa không còn là 'phương án B'

Trong nhiều năm, ngành gỗ Việt Nam được biết đến là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực với kim ngạch năm 2025 đạt khoảng 17,3 tỷ USD. Sản phẩm gỗ Việt đã có mặt tại hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và nhiều thị trường phát triển.

Tại hội thảo trực tuyến "Định vị thị trường nội địa – Động lực tăng trưởng của ngành gỗ Việt trong tương lai" diễn ra chiều 6/8, nhiều chuyên gia và đại diện Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) chung nhận định, thị trường trong nước cũng cần được xác lập là một trụ cột phát triển của ngành gỗ, thay vì chỉ được xem là "điểm tựa" khi xuất khẩu gặp khó khăn.

Kim ngạch xuất khẩu gỗ năm 2025 đạt mức 17,3 tỷ USD.

Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Chủ tịch HAWA, thành công của xuất khẩu cho thấy doanh nghiệp Việt đã làm chủ năng lực sản xuất, thiết kế, quản trị và các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Tuy nhiên, nghịch lý là nhiều sản phẩm đủ sức cạnh tranh ở các thị trường khó tính lại chưa tạo được vị thế tương xứng ngay tại thị trường trong nước.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, nhiều doanh nghiệp có xu hướng quay về thị trường nội địa khi đơn hàng xuất khẩu suy giảm. Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này chỉ mang tính ứng phó và không tạo nền tảng phát triển lâu dài. "Xuất khẩu và thị trường nội địa không phải hai lựa chọn thay thế mà phải trở thành hai trụ cột bổ trợ cho nhau. Xuất khẩu giúp doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, còn thị trường nội địa là nền tảng xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa đầu ra và nâng cao sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài", ông Phùng Quốc Mẫn nhấn mạnh.

Từ góc độ chính sách, HAWA đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm, gồm xác lập vị thế chiến lược của thị trường nội địa; nghiên cứu cơ chế ưu tiên phù hợp đối với sản phẩm gỗ Việt trong mua sắm công; thúc đẩy truyền thông về hàng Việt; tận dụng uy tín xuất khẩu để nâng cao niềm tin của người tiêu dùng trong nước; đồng thời xây dựng hệ sinh thái thị trường gồm dữ liệu doanh nghiệp, nền tảng kết nối, trung tâm giới thiệu sản phẩm và thương mại điện tử.

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký VIFOREST, với mức chi tiêu bình quân khoảng 50 USD/người/năm, quy mô thị trường gỗ và nội thất trong nước hiện đạt khoảng 5 tỷ USD. Một số nghiên cứu cho rằng con số thực tế có thể lên tới gần 7 tỷ USD và hoàn toàn có thể vượt 7,3 tỷ USD vào năm 2030 nếu duy trì tốc độ tăng trưởng 7-9%/năm. Đáng chú ý, dư địa này chưa tính đến nhu cầu từ mua sắm công xanh, chương trình phát triển nhà ở xã hội hay thị trường năng lượng sinh khối, những lĩnh vực được dự báo sẽ mở rộng nhanh trong những năm tới.

Theo VIFOREST, vấn đề của thị trường nội địa hiện nay không nằm ở quy mô mà ở việc thiếu "hạ tầng thị trường". Hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật chưa hoàn thiện; dữ liệu doanh nghiệp, sản phẩm và quy mô thị trường còn phân tán; việc truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng và công bố thông tin về phát thải chưa đồng bộ. Điều này khiến người tiêu dùng khó nhận diện sản phẩm hợp pháp, chất lượng cao, đồng thời làm giảm động lực đầu tư của doanh nghiệp.

Vì vậy, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, cơ sở dữ liệu, cơ chế chứng nhận và truy xuất nguồn gốc được xem là điều kiện tiên quyết để thị trường vận hành minh bạch, chuyên nghiệp và có giá trị gia tăng cao hơn. Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng kiến nghị mua sắm công xanh cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua ưu tiên sử dụng sản phẩm gỗ hợp pháp, phát thải thấp trong các công trình công, trên cơ sở bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật và các cam kết quốc tế của Việt Nam.

Doanh nghiệp phải thay đổi tư duy

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Đức Nghĩa, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty CP Gỗ An Cường, cho rằng thị trường nội địa cần được xem là một trụ cột tăng trưởng độc lập chứ không phải "phao cứu sinh" của xuất khẩu. Theo ông Nghĩa, xuất khẩu và kinh doanh trong nước là hai thị trường hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi chiến lược, quy trình và đội ngũ chuyên biệt. Doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả thị trường nội địa phải đầu tư dài hạn, xây dựng thương hiệu, chuyên nghiệp hóa hệ thống phân phối, dịch vụ và quản trị.

Ông Nghĩa cũng đề xuất sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống ghi nhãn cho sản phẩm gỗ tiêu thụ trong nước, tạo cơ sở để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm đạt chuẩn và hỗ trợ cơ quan nhà nước áp dụng trong hoạt động mua sắm công. Bên cạnh đó là các chính sách khuyến khích sử dụng gỗ rừng trồng, phát triển công nghiệp phụ trợ, xây dựng cơ sở dữ liệu thị trường và thúc đẩy liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp chế biến với vùng nguyên liệu. Đồng thời, chuyển đổi số cũng là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Việc số hóa toàn bộ quy trình quản trị đã giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả hoạt động, tăng biên lợi nhuận thêm 2-3 điểm phần trăm mà không phải gia tăng tương ứng về nhân sự.

Ông Vũ Hải Bằng, Tổng giám đốc Công ty CP Woodsland cho rằng, giá trị của thị trường nội địa không chỉ nằm ở khâu sản xuất mà còn ở toàn bộ chuỗi giá trị phía sau như phân phối, thiết kế, lắp đặt và dịch vụ sau bán hàng. Giá trị gia tăng của các khâu này rất lớn, đồng thời mở ra không gian phát triển cho nhiều doanh nghiệp trong nước. "Nếu chúng ta không làm tốt ngay trên thị trường nội địa thì sẽ có doanh nghiệp nước ngoài tham gia và chiếm lĩnh những phân khúc có giá trị gia tăng cao. Đó là điều rất đáng tiếc", ông Vũ Hải Bằng nói.

Dẫn kinh nghiệm từ Malaysia, ông Vũ Hải Bằng cho biết nhiều doanh nghiệp nước này đang chịu sức ép khi các doanh nghiệp nước ngoài không chỉ cung cấp vật liệu mà còn tham gia trực tiếp vào các khâu thiết kế, lắp đặt và triển khai dự án. Điều này đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng và cơ hội việc làm dần dịch chuyển khỏi doanh nghiệp bản địa.

Theo ông Vũ Hải Bằng, Việt Nam cần sớm nhận diện những nguy cơ tương tự để có giải pháp quản lý phù hợp, đồng thời hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn vật liệu và cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh minh bạch.

Bên cạnh đó, cần tăng cường minh bạch trong thực thi chính sách thuế và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Những doanh nghiệp đầu tư dài hạn, tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế không nên chịu bất lợi trước các đơn vị cạnh tranh thiếu lành mạnh. Chỉ khi xây dựng được một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch, thị trường nội địa mới có thể phát triển bền vững và trở thành động lực cho những doanh nghiệp làm ăn bài bản cũng như cho sự phát triển của toàn ngành gỗ.

Theo các chuyên gia, phát triển thị trường nội địa không đơn thuần là mục tiêu nâng quy mô tiêu thụ lên khoảng 7-8 tỷ USD vào năm 2030. Quan trọng hơn, đây là quá trình hình thành một hệ sinh thái tiêu dùng gỗ hợp pháp, minh bạch và có giá trị gia tăng cao, qua đó nâng cao sức chống chịu của ngành gỗ trước biến động thương mại toàn cầu và tạo thêm động lực cho tăng trưởng dài hạn.

Nguyễn Hạnh