Ngành gỗ phải chuyển từ 'làm nhiều, lời ít' sang 'làm tinh, lời cao'

Ngành gỗ trước áp lực kép

Chiều 23/7, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu”. Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Bùi Trung Nghĩa cho biết, trong gần ba thập kỷ qua, ngành chế biến gỗ đã có bước phát triển vượt bậc; trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực với hơn 17 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu năm 2025.

Từ một ngành chủ yếu gia công với quy mô nhỏ, đến nay Việt Nam hiện đứng thứ 5 thế giới, thứ 2 châu Á và dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ với sản phẩm đa dạng hiện diện tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ. Ngành không chỉ đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm cho hàng triệu lao động, mà còn là một trong số ít ngành có tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp trong nước rất cao trong chuỗi giá trị xuất khẩu.

Toàn cảnh Diễn đàn. Ảnh: Trúc Oanh

Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng trong giai đoạn tới sẽ không còn đến từ mở rộng quy mô theo chiều rộng mà phải dựa trên chất lượng tăng trưởng, năng suất và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường toàn cầu. Bài toán đặt ra là chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng trồng gỗ lớn, nâng cao chất lượng nguyên liệu để phát triển bền vững

Cùng với biến động thương mại quốc tế, các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, giảm phát thải carbon và xu hướng tiêu dùng bền vững đang tạo ra những yêu cầu mới đối với ngành gỗ Việt Nam.

Theo Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Văn Diện, trước đây thị trường thế giới chủ yếu cạnh tranh bằng giá thành, nhưng nay đã khác. Các thị trường lớn không chỉ quan tâm sản phẩm có đẹp hay không, mà còn đặt hàng loạt câu hỏi: gỗ có hợp pháp không? Có truy xuất được đến từng lô rừng không? Có gây mất rừng hay suy thoái rừng không? Có chứng chỉ quản lý rừng bền vững và mức phát thải carbon ra sao...?

Đặc biệt, quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), các quy định của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác đang tạo ra mặt bằng tiêu chuẩn hoàn toàn mới đối với ngành gỗ. Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thị trường mà là năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường.

Trong khi đó, ngành gỗ vẫn còn những điểm nghẽn như: rừng trồng chủ yếu là gỗ nhỏ, tỷ lệ rừng có chứng chỉ bền vững còn thấp, dữ liệu vùng nguyên liệu chưa được số hóa đầy đủ, liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp còn hạn chế. Tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu chưa tương xứng với tiềm năng, trong khi xuất khẩu nhiều nguyên liệu giá trị thấp vẫn là thực tế cần thay đổi.

"Làm tinh, lời cao" để chinh phục thị trường toàn cầu

Trước những yêu cầu mới, các chuyên gia cho rằng, ngành gỗ cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng phát triển lâm nghiệp bền vững, chủ động nguồn nguyên liệu, đẩy mạnh chế biến sâu và nâng cao năng lực cạnh tranh dựa trên công nghệ.

Đến năm 2030, ngành gỗ phấn đấu kim ngạch xuất khẩu 25 tỷ USD. Để đạt được mục tiêu này, TS. Nguyễn Đức Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng cho rằng, ngành gỗ cần tập trung chuyển đổi từ mô hình gia công sang phát triển chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng và xây dựng năng lực cạnh tranh dựa trên công nghệ. Quá trình chuyển đổi cần dựa trên bốn trụ cột gồm: tự động hóa và công nghệ CNC (điều khiển số bằng máy tính); số hóa, xây dựng nhà máy thông minh, phát triển vật liệu và chế biến sâu, thiết kế số gắn với sản xuất xanh.

Để thúc đẩy chuyển đổi, cần sự phối hợp của cả hệ sinh thái, trong đó doanh nghiệp chủ động đầu tư theo lộ trình; Nhà nước và hiệp hội hỗ trợ về vốn, chuyển giao công nghệ, xúc tiến thương mại, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc. Các viện nghiên cứu, trường đại học đẩy mạnh đào tạo nhân lực, nghiên cứu vật liệu mới và chuyển giao công nghệ chế biến sâu. "Chúng ta cần chuyển từ làm nhiều, lời ít sang làm tinh, lời cao để ngành gỗ phát triển bền vững và vượt mốc 25 tỷ USD", TS. Nguyễn Đức Thành nói.

Cũng nhấn mạnh ngành gỗ cần chuyển sang "cuộc chơi giá trị", Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam Ngô Sỹ Hoài cho rằng, thời gian tới ngành cần hướng tới những mục tiêu cao hơn: từ phục hồi rừng sang nâng cấp chất lượng rừng; từ xuất khẩu nhiều sang xuất khẩu giá trị; từ tạo sinh khối sang tạo giá trị gia tăng; từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Việt Nam không thiếu rừng trồng, vấn đề đặt ra là cần có cơ chế đủ mạnh để biến nguồn tài nguyên này thành vùng nguyên liệu gỗ lớn, chất lượng cao phục vụ chế biến sâu. Để hiện thực hóa mục tiêu đề ra, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết, sẽ tiếp tục tập trung phát triển mạnh vùng nguyên liệu gỗ lớn, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị rừng trồng.

Cùng với đó, mở rộng nhanh diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững, coi đây là "tấm vé thông hành" của nguyên liệu gỗ Việt Nam; xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa đến từng lô rừng, đáp ứng yêu cầu của EUDR và các thị trường phát triển. Đồng thời, thúc đẩy liên kết chuỗi giữa chủ rừng, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến để hình thành các vùng nguyên liệu ổn định...

Trúc Oanh