Nét vẽ tháng Tư của người họa sĩ anh hùng

Về miền Tây trong tháng Tư lịch sử

Ở tuổi 78, Anh hùng Lao động Đặng Ái Việt vẫn rất hoạt bát, minh mẫn. Bao nhiêu năm không thay đổi, bà đi vẽ với chiếc khăn rằn quấn gọn trên mái tóc bạc trắng, trong bộ quần áo bà ba rất Nam Bộ và trên chiếc xe gắn máy do Bộ Quốc phòng trao tặng.

Điểm khác là cung đường di chuyển lần này có thêm đường Phạm Khắc - con đường vừa được TP Hồ Chí Minh đặt tên nhằm tri ân những đóng góp to lớn của cố NSND, Anh hùng Lao động Phạm Khắc, cũng là người bạn đời của bà. Hai vợ chồng đều là anh hùng cũng thật hiếm có!

Họa sĩ Đặng Ái Việt trên "hành trình nét tri ân".

Trong không khí của những ngày tháng Tư lịch sử, họa sĩ Đặng Ái Việt xuôi về miền Tây sông nước để vẽ. Đây là cách bà được lần giở lại những trang sử sống, thời điểm mà quân và dân các tỉnh miền Tây đồng loạt nổi dậy, tấn công và chiếm các mục tiêu chiến lược, làm tan rã hệ thống ngụy quyền tại địa phương, góp phần vào thắng lợi cuối cùng. Bà dí dỏm nói: “Tôi phải vẽ thật nhanh để kịp trở về Sài Gòn ngày giải phóng”.

Ở tuổi 78, Anh hùng Lao động Đặng Ái Việt vẫn rong ruổi khắp các vùng miền để ký họa chân dung Bà mẹ Việt Nam anh hùng.

Đến thời điểm này, bà đã ký họa được 3.685 chân dung Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Với bà, không có tác phẩm ấn tượng nhất vì tác phẩm nào cũng ấn tượng như nhau. Mỗi người mẹ là một pho sử sống, một câu chuyện bi hùng. Có người mẹ miền Bắc đau đáu nhìn về phương Nam; có người mẹ miền Nam lẫn trí, nắm chặt tay bà gọi “con” như thể đứa con gái năm nào vừa trở về. Khi ngồi trước các mẹ, đặt cọ xuống giấy để vẽ, bà thường mau nước mắt. Khóc vì sự hy sinh của mẹ quá lớn, nỗi chờ đợi quá dài. Mỗi bức chân dung vì thế không chỉ là tác phẩm mỹ thuật, mà là một nén tâm nhang gửi tới những Anh hùng liệt sĩ và một lời tri ân sâu sắc gửi đến những người mẹ đã hiến dâng tài sản quý giá nhất cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Anh hùng Lao động Đặng Ái Việt trên con đường mang tên Phạm Khắc.

Tháng Tư, thời tiết Nam Bộ nắng nóng gay gắt. Lẽ ra đang nghỉ ngơi tuổi già bên con cháu thì bà lại vượt nắng, vượt mưa, chạy xe gắn máy cả trăm cây số để vẽ.

Họa sĩ Đặng Ái Việt khẳng định chắc nịch: “Phóng viên nào cũng hỏi cho bằng được khó khăn là gì, nhưng với tôi, không có gì khó khăn. Chẳng qua đó là những thử thách cần phải vượt qua. Tôi đi vẽ bằng chính đồng lương hưu của mình, tuyệt đối không nhận bất cứ thứ gì của gia đình liệt sĩ. Tôi muốn giữ lòng mình luôn trong sáng. Tôi tự đi xe máy, chở theo tượng gạo, xoong nồi, bát đũa; thuê nhà trọ, tự nấu ăn”. Khí chất này đúng là của một anh hùng!

Người nghệ sĩ cũng là chiến sĩ

Họa sĩ Đặng Ái Việt cho biết, thời gian tới, sau khi hoàn thành ký họa chân dung Bà mẹ Việt Nam anh hùng, bà sẽ tiếp tục với hành trình vẽ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (hiện đã vẽ 204 Anh hùng) và khởi động vẽ những người đồng chí từng “chung chiến hào”. Bởi bà cũng từng có những năm tháng hoạt động cách mạng hết sức sôi nổi, ký ức chất chứa rất nhiều kỷ niệm buồn, vui.

Với họa sĩ Đặng Ái Việt, mỗi người mẹ là một pho sử sống, một câu chuyện bi hùng.

Sinh ra tại Tiền Giang (nay là Đồng Tháp), mới 12 tuổi, cô bé Đặng Thị Bông đã vào tổ “tam - tam” hoạt động bí mật trong lòng địch, theo dõi đối phương để báo thông tin về cho du kích. Vài năm sau, tổ bị lộ, Đặng Thị Bông thoát ly vào vùng giải phóng, tự đặt tên mình là Ái Việt, nghĩa là yêu nước Việt.

Tổ chức cử đi học thanh nhạc ở R (căn cứ Trung ương Cục miền Nam tại vùng giải phóng Bắc Tây Ninh), nhưng bà lại được Phòng Hội họa Giải phóng thuộc Ban Tuyên huấn R chú ý nhờ năng khiếu vẽ bích báo.

Sau đó, bà được cơ quan này cử học thêm lớp hội họa Tô Lịch. Sau khi tốt nghiệp, bà được biên chế về Báo Phụ nữ Giải phóng (thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam) làm nhiệm vụ vẽ báo. Những năm tháng công tác tại đây, bà được tiếp xúc với hàng trăm người mẹ - những người nuôi giấu cán bộ cách mạng, tiễn chồng, con ra trận và lặng lẽ chịu đựng nỗi đau mất chồng, mất con. Hình ảnh ấy tự bao giờ đã đi vào tiềm thức của nữ họa sĩ.

Mỗi bức tranh là một lời tri ân sâu sắc gửi đến những người mẹ đã hiến dâng chồng, con cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Địch đánh phá dữ dội, vừa làm việc chuyên môn, bà vừa trực tiếp chiến đấu trong đội du kích mật ở Trảng Bàng (Tây Ninh), lấy tên Út Trần. Vì lập nhiều thành tích, bà đã được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ, Dũng sĩ diệt xe tăng. Cũng giai đoạn ấy, bà không ít lần chứng kiến đồng đội hy sinh ngay trong vòng tay của mình. Bà trải lòng: “Tôi vẫn còn ám ảnh ánh nhìn cuối cùng của họ. Trong giây phút cuối đời, dường như họ đang tìm kiếm hình ảnh người mẹ già ở quê mỏi mắt ngóng trông”.

Ngày 30-4-1975, nghe tin miền Nam giải phóng, Đặng Ái Việt, khi ấy là sinh viên Trường Mỹ thuật Việt Nam, đã tạm biệt Hà Nội để trở về Sài Gòn chung niềm vui thắng lợi. Sau đó, bà học tiếp tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh (nay là Trường Đại học Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh). Vài năm sau đó, bà lại cùng đoàn chuyên gia lên đường sang Campuchia giúp nước bạn hồi sinh ngành hội họa sau nạn diệt chủng.

“Bằng trách nhiệm của một người đảng viên, tôi vẫn thực hiện tiếp sứ mệnh vẽ chân dung cho đến khi không còn đủ sức lực", họa sĩ Đặng Ái Việt nói.

Từ chiến khu năm xưa đến “hành trình nét tri ân” hôm nay của Anh hùng Lao động Đặng Ái Việt lặng lẽ, bền bỉ và thấm sâu, để mỗi gương mặt Bà mẹ Việt Nam anh hùng khắc họa một phần ký ức dân tộc. “Bằng trách nhiệm của một người đảng viên, tôi vẫn thực hiện tiếp sứ mệnh vẽ chân dung cho đến khi không còn đủ sức lực. Trái tim tôi khắc sâu lời Bác Hồ dạy: Người nghệ sĩ cũng là chiến sĩ, tác phẩm văn nghệ chính là vũ khí đấu tranh”, Anh hùng Đặng Ái Việt nói.

Với ý chí, nghị lực và sức lao động nghệ thuật bền bỉ, họa sĩ Đặng Ái Việt đã được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam và Sách kỷ lục châu Á xác nhận là người phụ nữ đầu tiên sử dụng xe Chaly đi khắp 63 tỉnh, thành phố (cũ) ký họa chân dung các Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng và là người vẽ chân dung Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng nhiều nhất.

Năm 2021, Chủ tịch nước ký Quyết định phong tặng Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới đối với bà.

Để nâng bước người họa sĩ trên dặm dài đất nước, tháng 12-2024, Bộ Quốc phòng đã trao tặng bà một chiếc xe máy, thay thế chiếc Chaly đã cũ.

LƯƠNG ANH