Nét mỹ thuật độc đáo của gạch Long Mã nghè Hang Xanh

Nhiều năm trước, trong quá trình khảo sát, nghiên cứu tại phế tích nghè Hang Xanh, thôn Bình An, xã Tiền Phong, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang (nay là tổ dân phố Bình An, phường Tiền Phong, tỉnh Bắc Ninh), cán bộ Bảo tàng tỉnh Bắc Giang (nay là Bảo tàng Bắc Ninh số 1) đã phát hiện nhiều hiện vật gạch và mảnh trang trí kiến trúc hình Long Mã. Theo các nhà nghiên cứu, đây là loại hình gạch đất nung thời Mạc có niên đại vào cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII. Sau khi được xử lý kỹ thuật, hiện vật được đưa về lưu giữ, trưng bày và giới thiệu tại Bảo tàng tỉnh.

Gạch trang trí hình Long Mã phát hiện ở nghè Hang Xanh.

Những viên gạch trang trí hình Long Mã gây chú ý bởi tạo hình nghệ thuật độc đáo và giá trị thẩm mỹ nổi bật. Long Mã - linh vật kết hợp giữa rồng và ngựa được thể hiện trong khuôn gạch hình chữ nhật, có viền rõ ràng, cân đối. Con vật được đặt trong tư thế bay, chạy, thân vươn dài theo phương ngang, đầu cúi thấp, chân duỗi mạnh, đuôi và bờm uốn cong mềm mại, gợi nên nhịp điệu chuyển động liên tục. Đây là lối bố cục “động trong tĩnh”, rất tiêu biểu cho mỹ thuật thời Mạc thế kỷ XVI. Nghệ nhân xưa sử dụng kỹ thuật chạm nổi thấp, song các mảng khối được xử lý chắc gọn, dứt khoát.

Đặc biệt, đôi cánh - yếu tố tạo nên hình tượng Long Mã - được chạm khắc với các lớp lông xếp nhịp nhàng, vừa mang tính trang trí, vừa gợi sức nâng, làm tăng cảm giác linh thiêng, siêu thực cho linh vật. Đường chạm mềm mại nhưng không cầu kỳ, thiên về khái quát hơn là tả thực chi li. Những nét cong liên tiếp ở cổ, lưng, cánh, đuôi và các dải mây bao quanh tạo nên một dòng chảy thị giác liền mạch, uyển chuyển. Phong cách này thể hiện rõ sự giao thoa giữa mỹ thuật cung đình với tính biểu tượng, trang trọng và mỹ thuật dân gian giản dị, sinh động, gần gũi. Các đám mây cách điệu không chỉ làm nền mà còn nhấn mạnh yếu tố “bay”, đặt Long Mã trong không gian linh giới. Đường viền khuôn gạch giúp hình tượng trở nên trang nghiêm, phù hợp với kiến trúc tín ngưỡng như nghè, đền. Trong quan niệm phương Đông, Long Mã là linh vật biểu trưng cho thiên mệnh, điềm lành, sự hưng thịnh và trí tuệ siêu phàm. Việc đưa hình tượng này lên gạch trang trí kiến trúc thể hiện khát vọng về quốc thái dân an, sự chính danh của triều đại đồng thời gửi gắm niềm tin tâm linh sâu sắc của cộng đồng cư dân đương thời.

Dù hiện nay nhiều viên gạch Long Mã không còn nguyên vẹn nhưng vẫn là tác phẩm điêu khắc đất nung tiêu biểu thời Mạc, góp phần phản ánh một giai đoạn mỹ thuật Việt Nam giàu sáng tạo, phóng khoáng và mang bản sắc riêng, đồng thời khẳng định vị trí của Bắc Ninh trong dòng chảy mỹ thuật truyền thống vùng Kinh Bắc thế kỷ XVI.

Đỗ Tuấn Khoa