Nét đẹp Tết Đoan Ngọ của người Tày Chấn Thịnh

Chấn Thịnh là vùng đất mang đậm bản sắc văn hóa của người Tày với điệu xòe Then, xòe hoa Dó đắm say lòng người. Trong sự đổi thay của cuộc sống hiện đại, người Tày ở Chấn Thịnh vẫn giữ được những nét đẹp bản sắc, truyền thống lâu đời tốt đẹp. Một trong số đó là tục đón Tết Đoan Ngọ được tổ chức vào ngày mùng 5/5 (âm lịch).

Để đón Tết Đoan Ngọ, từ ngày hôm trước, người dân đã ra vườn hoặc đi chợ chọn những loại quả chua như mận, vải... để 5 giờ sáng hôm sau thắp hương, sau đó thụ lộc. Nghi thức được mọi người, nhất là trẻ con háo hức chờ đợi vào dịp Tết Đoan Ngọ chính là tục “bọc móng”.

Để thực hiện nghi thức, từ chiều mùng 4, các bà, các mẹ đã ra vườn hái cây lá móng về giã cùng muối, dấm mẻ, sau đó đem nướng trên than hồng. Buổi tối trước khi đi ngủ thì đem hỗn hợp đó đắp lên móng tay, bên ngoài bọc kín bằng lá vông, sáng sớm hôm sau mới mở ra.

Lũ trẻ háo hức cả đêm, thấp thỏm chờ đợi xem sáng hôm sau móng tay của mình đỏ hồng lên. Người Tày Chấn Thịnh quan niệm rằng, đôi bàn tay để lao động nên phải “bọc móng” để tay được khỏe mạnh, hồng hào.

Tục lệ độc đáo khác mà chỉ dịp Tết Đoan Ngọ mới diễn ra là tục “khảo cây”. Cây được chọn để “khảo” là những cây ít hoặc lâu năm mới ra quả hoặc quả dễ thối hỏng. Để thực hiện tục lệ này cần ít nhất 2 người. Một người trèo lên cây đóng vai trò là “hồn cây”. Một người ở dưới gốc, tay cầm dao chém nhẹ vào thân cây, cứ sau một nhát chém lại hỏi để người trên cây đối đáp lại. Đại ý hỏi tại sao lười ra quả hoặc ra quả không tốt. Rồi khuyên bảo, vỗ về cây hãy chịu khó ra quả tốt, quả đẹp vào mùa sau.

Theo các cụ già kể lại thì ngày Tết Đoan Ngọ là lúc trời đất phong quang. Ngày ấy, trăm loại cây lá đều tốt lành, có thể đun nước uống, vừa mát, vừa trừ độc. Bởi vậy, vào chính Ngọ - lúc dương khí mạnh nhất thì người dân sẽ đi hái các loại lá cây như cam kiềm, vông, khế, sả, bưởi... đem về đun nước tắm, nước uống trong ngày hôm đó và phơi khô để làm lá uống cho cả năm. Ý nghĩa của việc làm này để khỏe mạnh, sống lâu.

Món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ của người Tày Chấn Thịnh là món cơm đen, cơm đỏ. Màu đen, đỏ được làm bằng lá cây tự nhiên, vừa thơm ngon, vừa tốt cho sức khỏe. Ngày nay, để tạo tính thẩm mỹ hơn, người Tày Chấn Thịnh làm món xôi ngũ sắc cực kỳ đẹp mắt. Màu vàng từ nghệ, màu tím từ lá cẩm tím, màu xanh từ nước lá cẩm tím pha trộn với tro bếp...

Bánh nẳng cũng là loại bánh không thể thiếu trên mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ. Bánh được làm bằng gạo nếp ngâm cùng với tro đã được lọc kỹ và gói bằng lá chít, khi ăn chấm với mật vừa ngọt mát lại dễ tiêu hóa. Nhiều nhà có điều kiện còn sum vầy, tụ họp anh em, họ hàng cùng nhau mổ lợn.

Trong khi những người phụ nữ làm bánh, nấu xôi, chuẩn bị mâm hoa quả thắp hương thì những người đàn ông sẽ đảm nhiệm việc mổ lợn, mổ gà, cùng nhau chế biến nhiều món ăn truyền thống của người Tày nơi đây như gan nướng tái, nem thính, thịt băm cuốn mỡ chài, lá chanh nướng…

Sau khi quây quần chung vui bữa cơm đầm ấm, vui vẻ, mọi người cùng nhau múa Dậm Thuông, múa xòe tưng bừng, phấn khởi. Dậm Thuông, xòe Then là những “món ăn” tinh thần mang ý nghĩa tâm linh và hàm chứa giá trị nhân văn sâu sắc, đồng thời gắn kết cộng đồng người Tày Chấn Thịnh bao đời nay luôn đoàn kết, yêu thương nhau.

Tết Đoan Ngọ của người Tày là dịp lễ tết gắn với tín ngưỡng nông nghiệp bởi thời điểm diễn ra cũng là thời gian sinh trưởng của cây lúa, lúc cây trái đang bước vào mùa thu hoạch. Tết được tổ chức với mong muốn tiêu diệt sâu bọ, côn trùng có hại nhằm bảo vệ mùa màng, đồng thời, loại bỏ những ký sinh trên vật nuôi.

Ngày nay, Tết Đoan Ngọ của người Tày Chấn Thịnh vẫn chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc. Tết Đoan Ngọ còn là dịp để con cháu tưởng nhớ đến ông bà tổ tiên; để các thành viên trong gia đình có dịp ngồi bên nhau sau những ngày lao động vất vả; để những người con xa quê có dịp trở về thăm gia đình. Nhất là để thế hệ trẻ có dịp hiểu hơn ý nghĩa tốt đẹp của ngày tết này và cùng ông bà, cha mẹ thực hành những phong tục, nghi lễ tín ngưỡng đã được cha ông truyền lại từ ngàn đời.

Thu Hiền - Ngọc Hoài