Nền tảng tư duy phát triển văn hóa trong bối cảnh mới

Sự kết hợp giữa nghị quyết mang tính chiến lược và một mốc biểu tượng giàu chiều sâu tư tưởng cho thấy nỗ lực đặt lại vị thế của văn hóa trong cấu trúc phát triển bền vững của đất nước. Văn Hóa giới thiệu bài viết của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm.

Nghị quyết đặt ra yêu cầu nhận diện đầy đủ và khai thác tài nguyên văn hóa, lấy di sản văn hóa là trung tâm… Ảnh: TR.HUẤN

Đổi mới, từ Đại hội VII, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh vai trò của văn hóa. Nhưng do văn hóa là một khái niệm trừu tượng, văn hóa lại không phải là cái thiết thực như cơm ăn áo mặc hằng ngày nên trên thực tế, văn hóa vẫn “bị” coi như một lĩnh vực phụ trợ, một “hoạt động phong trào”.

Việc ban hành Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa Việt Nam và lựa chọn ngày 24.11 làm Ngày Văn hóa Việt Nam là một bước đi quan trọng làm thay đổi về chất tình trạng này. Trước hết, Nghị quyết 80 cho thấy văn hóa được đặt trong logic chính sách công, gắn với chiến lược phát triển quốc gia, hội nhập quốc tế và xây dựng con người Việt Nam.

Nghị quyết tạo khung cho việc xây dựng hệ giá trị, phát triển công nghiệp văn hóa, bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nghị quyết tiếp tục quán triệt chủ trương đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội trong cấu trúc phát triển bền vững, coi văn hóa như một trụ cột của phát triển. Nhấn mạnh việc đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế và chính trị rõ ràng là một sự thay đổi tích cực, một bước tiến quan trọng về nhận thức.

Tuy nhiên, nếu dừng lại ở đây thì vẫn chưa phản ánh đúng bản chất và vị thế thực sự của văn hóa trong đời sống xã hội. Thực chất, văn hóa không chỉ là một trụ cột ngang hàng, mà là nền tảng tinh thần, hệ giá trị và môi trường định hướng cho cả hoạt động kinh tế lẫn chính trị. Kinh tế tạo ra của cải vật chất, chính trị tổ chức và điều hành xã hội, nhưng chính văn hóa mới là yếu tố quyết định cách con người sản xuất, phân phối, sử dụng của cải và cách quyền lực được thực thi.

Nghị quyết nêu rõ: Có chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân (dân gian), nghệ sĩ… Ảnh: TR.HUẤN

Quan điểm coi văn hóa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển đã được Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VIII khẳng định từ năm 1997. Nền tảng là giá đỡ, là kim chỉ nam định hướng cho sự vận hành của các lĩnh vực khác. Nếu nền tảng ấy lệch chuẩn, thì dù kinh tế tăng trưởng hay bộ máy chính trị vận hành trơn tru, xã hội vẫn có thể rơi vào khủng hoảng giá trị, khủng hoảng niềm tin và khủng hoảng con người. Khi văn hóa bị giản lược thành hoạt động phong trào hay sản phẩm tiêu dùng, thì nguy cơ lớn nhất không phải là nghèo văn hóa, mà là mất phương hướng phát triển.

Nghị quyết 80 cho thấy sự dịch chuyển từ thực tế coi văn hóa như một “hoạt động phong trào” sang thái độ kiên quyết coi văn hóa như nền tảng tinh thần, động lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia. Nghị quyết thể hiện một nỗ lực “chính sách hóa văn hóa” thay vì “văn hóa hóa chính sách” như trước đây.

Nghị quyết 80 cho thấy sự dịch chuyển từ thực tế coi văn hóa như một “hoạt động phong trào” sang thái độ kiên quyết coi văn hóa như nền tảng tinh thần, động lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia. Nghị quyết thể hiện một nỗ lực “chính sách hóa văn hóa” thay vì “văn hóa hóa chính sách” như trước đây.

Việc chọn ngày 24.11 làm Ngày Văn hóa Việt Nam là một sự kiện mang tính biểu tượng văn hóa có chiều sâu lịch sử, tư tưởng. Sự kết hợp giữa Nghị quyết 80 và Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện tư duy gắn liền “tư tưởng” với hành động. Nghị quyết 80 tạo ra khung chính sách, chiến lược và nguồn lực; Ngày Văn hóa Việt Nam tạo nên không gian biểu tượng, ký ức và lan tỏa xã hội. Sự kết hợp này giúp hình thành chu trình văn hóa, chính sách, xã hội; tạo điểm nhấn thường niên để đánh giá, đối thoại và điều chỉnh chính sách văn hóa, nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của văn hóa, đặc biệt là trong giáo dục, truyền thông và quản trị quốc gia. Nghị quyết 80 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24.11 là hai quyết định quan trọng vừa mang tính chiến lược, vừa mang tính biểu tượng, cho thấy nỗ lực xây dựng lại nền tảng tư duy phát triển văn hóa trong bối cảnh mới.

Để tránh rơi vào nguy cơ hình thức hóa, hành chính hóa, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa cần phải được triển khai chu đáo, cụ thể hóa kỹ lưỡng bằng các văn bản luật, chương trình, ngân sách; gắn với đời sống văn hóa cơ sở và các chủ thể sáng tạo; thể hiện đủ chiều sâu, đủ tầm tri thức và đủ sự tôn trọng văn hóa trên thực tế.

GS.TSKH TRẦN NGỌC THÊM