Nền tảng chiến lược cho phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ra đời thể hiện bước nâng tầm tư duy và quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc khẳng định vai trò “trụ cột”, “hệ điều tiết” sự phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Nghị quyết số 80 đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển. Ảnh: TRẦN HUẤN

Đòi hỏi cấp thiết của phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới

Việt Nam đang đứng trước những thời cơ lớn từ hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số và kinh tế tri thức. Tuy nhiên, đi cùng với đó là những thách thức phức tạp về xung đột giá trị, nguy cơ phai nhạt bản sắc, sự gia tăng các sản phẩm văn hóa ngoại lai thiếu chọn lọc và những biểu hiện lệch chuẩn trong đạo đức, lối sống. Không gian mạng đã trở thành một “không gian văn hóa” mới, nơi diễn ra sự giao thoa, cạnh tranh và thậm chí là va đập giữa các hệ giá trị.

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, nền tảng số xuyên biên giới, kinh tế sáng tạo và công nghiệp nội dung đặt ra yêu cầu phải có tư duy quản trị văn hóa hiện đại, linh hoạt và hiệu quả. Nếu không kịp thời ban hành một Nghị quyết mang tính chiến lược, văn hóa có nguy cơ bị tụt lại phía sau so với tốc độ phát triển kinh tế - công nghệ, từ đó làm suy yếu nền tảng tinh thần của xã hội.

Yêu cầu cấp thiết còn đến từ những hạn chế nội tại của lĩnh vực văn hóa. Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, song phát triển văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển bền vững. Công nghiệp văn hóa đóng góp vào GDP còn khiêm tốn; cơ chế, chính sách chưa thật sự đồng bộ; đầu tư cho văn hóa còn phân tán; môi trường văn hóa ở một số nơi bị thương mại hóa, thực dụng hóa. Việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế vẫn còn nhiều thách thức.

Yêu cầu cấp thiết cũng xuất phát từ khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Mục tiêu xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn là mục tiêu văn hóa - con người. Một quốc gia muốn phát triển bền vững phải dựa trên hệ giá trị vững chắc, có bản lĩnh văn hóa và sức mạnh mềm đủ mạnh để khẳng định vị thế trong cộng đồng quốc tế. Chính vì vậy, việc ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW là bước đi tất yếu, đáp ứng yêu cầu lịch sử trong thời điểm then chốt của quá trình phát triển.

Ý nghĩa chiến lược định hình tầm nhìn phát triển văn hóa Việt Nam

Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam là một văn kiện có ý nghĩa đặc biệt, thể hiện bước chuyển rất rõ trong tư duy chiến lược của Đảng về văn hóa.

Trước hết đó là sự nhất quán nhưng đồng thời có bước phát triển mới, đột phá trong tư duy về văn hóa. Nếu Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) mới nhấn mạnh “văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”, đến Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (2014) được nâng lên/mở rộng thành “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước”, thì đến Nghị quyết số 80 văn hóa không chỉ được khẳng định là “nền tảng tinh thần của xã hội”, mà còn là “nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Bên cạnh đó, Nghị quyết thể hiện cách tiếp cận toàn diện và dài hạn đối với phát triển văn hóa. Nghị quyết số 80 không nhìn văn hóa như một lĩnh vực độc lập, mà đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học - công nghệ, môi trường, quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Điều này cho thấy tư duy phát triển đã vượt qua cách tiếp cận ngắn hạn, chú trọng tăng trưởng thuần túy, để hướng tới phát triển bền vững dựa trên giá trị văn hóa và con người.

Ngoài ra, Nghị quyết số 80 cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn trong việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” về thể chế, tăng cường đầu tư nguồn lực, đổi mới công tác quản lý và khơi thông tiềm năng sáng tạo của xã hội, giúp văn hóa thực sự trở thành một trụ cột của phát triển bền vững, tạo động lực mới để văn hóa có thể “đi cùng” và “đi trước” trong sự phát triển của đất nước, đúng như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”.

Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng

Nghị quyết số 80 khẳng định rõ ràng, mạnh mẽ hơn vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh quan trọng, ngang tầm với kinh tế và chính trị trong cấu trúc phát triển quốc gia. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là động lực thúc đẩy sáng tạo, đổi mới, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nghị quyết mang ý nghĩa định hình hệ giá trị phát triển trong giai đoạn mới. Trong bối cảnh xã hội chuyển động nhanh, việc xác lập và củng cố hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đó là cơ sở để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đoàn kết và đồng thuận - những yếu tố then chốt bảo đảm ổn định và phát triển lâu dài.

Một ý nghĩa nổi bật khác là thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng sức mạnh mềm quốc gia. Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh bảo tồn di sản hay phát triển văn học - nghệ thuật theo nghĩa truyền thống, mà đặt văn hóa trong mối liên hệ chặt chẽ với thị trường, công nghệ và hội nhập. Phát triển điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, du lịch văn hóa, nội dung số… được nhìn nhận như những ngành kinh tế sáng tạo có khả năng tạo giá trị gia tăng cao và lan tỏa hình ảnh Việt Nam ra thế giới. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy tích hợp giữa văn hóa và kinh tế.

Nghị quyết còn có ý nghĩa đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý và đầu tư cho văn hóa. Tư duy quản lý chuyển từ hành chính - bao cấp sang kiến tạo phát triển, từ quản lý thuần túy sang quản trị văn hóa theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên pháp luật. Việc hoàn thiện thể chế, khuyến khích xã hội hóa, tăng cường hợp tác công - tư sẽ tạo điều kiện để huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa một cách hiệu quả và bền vững.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, nghị quyết có ý nghĩa mở đường cho việc xây dựng văn hóa số và công dân số. Phát triển hạ tầng số cho lĩnh vực văn hóa, bảo vệ bản quyền trên môi trường mạng, nâng cao năng lực sáng tạo và kỹ năng số cho đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức và người dân là những nhiệm vụ mang tính chiến lược. Điều này góp phần bảo đảm chủ quyền văn hóa quốc gia trong không gian mạng, đồng thời tạo cơ hội để văn hóa Việt Nam vươn ra thị trường toàn cầu.

Sau cùng, ý nghĩa sâu xa của Nghị quyết số 80 nằm ở việc đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển. Phát triển văn hóa thực chất là phát triển con người - phát triển nhân cách, trí tuệ, tâm hồn và năng lực sáng tạo. Khi con người được bồi đắp về giá trị và khơi dậy khát vọng cống hiến, văn hóa sẽ trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy đất nước tiến lên.

Nhìn lại quá trình phát triển tư duy của Đảng về văn hóa, có thể thấy một đường hướng nhất quán nhưng không ngừng được bổ sung, nâng cao.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) đặt nền móng quan trọng cho việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đây là dấu mốc có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc trong thời kỳ đầu đổi mới, khi nhiệm vụ cấp thiết là khôi phục, củng cố nền tảng tinh thần và khẳng định bản sắc dân tộc trong bối cảnh mở cửa.

Đến Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (2014), tư duy được phát triển thêm một bước khi nhấn mạnh xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Trọng tâm được đặt vào xây dựng con người, môi trường văn hóa lành mạnh và gắn kết chặt chẽ giữa văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục kế thừa tinh thần đó, nhưng đồng thời nâng tầm tư duy theo hướng tích hợp và chiến lược hơn. Văn hóa không chỉ là nền tảng và mục tiêu, mà được xác định rõ là nguồn lực nội sinh, là sức mạnh mềm quốc gia, là động lực quan trọng của phát triển trong kỷ nguyên số và hội nhập toàn cầu. Cách tiếp cận hệ sinh thái, nhấn mạnh công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và quản trị hiện đại cho thấy bước chuyển từ tư duy “xây dựng” sang tư duy “phát triển và kiến tạo giá trị”.

Sự phát triển này phản ánh quá trình nhận thức ngày càng sâu sắc hơn về vai trò của văn hóa trong cấu trúc phát triển quốc gia, đồng thời thể hiện quyết tâm chính trị trong việc đưa văn hóa thực sự trở thành trụ cột bền vững của tiến trình hiện đại hóa đất nước.

GS.TS TỪ THỊ LOAN