Năng lượng nguyên tử: Lựa chọn chiến lược cho tương lai năng lượng Việt Nam

Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam được bảo đảm bởi nguồn điện đến từ thủy điện, than và khí tự nhiên. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh, các nguồn nhiên liệu hóa thạch ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu, bài toán an ninh năng lượng đang trở nên phức tạp hơn.

Bên cạnh nhu cầu điện cho nền kinh tế, Việt Nam cũng đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 theo cam kết tại COP26, đồng nghĩa với việc hệ thống năng lượng tương lai không chỉ cần ổn định mà còn phải phát thải thấp.

Trong bối cảnh đó, năng lượng nguyên tử được xem như một phần quan trọng của quá trình chuyển đổi năng lượng, nhờ khả năng cung cấp nguồn điện ổn định với lượng phát thải carbon rất thấp.

Năng lượng nguyên tử có thể cung cấp nguồn điện ổn định với lượng phát thải carbon rất thấp. (Ảnh minh họa)

Tháng 3/2026, Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Chiến lược xác định phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững của đất nước.

Lợi thế của năng lượng nguyên tử

Khác với điện gió hay điện mặt trời phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, điện hạt nhân có thể vận hành liên tục 24 giờ/ngày và 365 ngày mỗi năm, đóng vai trò là nguồn điện nền ổn định cho hệ thống điện quốc gia.

Đây cũng là một trong những ưu điểm khiến nhiều nền kinh tế phát triển tiếp tục duy trì hoặc mở rộng điện hạt nhân bên cạnh năng lượng tái tạo.

Theo Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), điện hạt nhân hiện cung cấp khoảng 9-10% sản lượng điện toàn cầu và chiếm khoảng một phần tư tổng lượng điện phát thải thấp của thế giới. Điểm đáng chú ý là quá trình phát điện gần như không phát thải khí nhà kính tại chỗ.

Trong hơn nửa thế kỷ qua, điện hạt nhân đã giúp thế giới tránh phát thải khoảng 55-70 tỷ tấn CO2, tương đương gần hai năm phát thải năng lượng toàn cầu hiện nay.

Nếu điện than có lợi thế về khả năng cung cấp điện ổn định nhưng phát thải lớn, còn điện gió và điện mặt trời có ưu điểm về môi trường nhưng phụ thuộc thời tiết, thì điện hạt nhân được nhiều chuyên gia xem là giải pháp dung hòa giữa yêu cầu ổn định và mục tiêu giảm phát thải.

Mặt khác, có ý kiến cho rằng điện hạt nhân cạnh tranh với năng lượng tái tạo trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, đây không phải hai lựa chọn cạnh tranh nhau mà có thể bổ sung cho nhau trong hệ thống điện tương lai.

Điện gió và điện mặt trời có chi phí ngày càng giảm và đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, đặc tính biến động của các nguồn năng lượng này đòi hỏi hệ thống phải có những nguồn điện nền ổn định để bảo đảm vận hành an toàn.

Nhiều quốc gia như Anh, Pháp, Hàn Quốc hay Trung Quốc hiện đều theo đuổi mô hình kết hợp giữa năng lượng tái tạo và điện hạt nhân nhằm vừa giảm phát thải vừa bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn.

Tại Hội thảo quốc tế “Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam” do Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam tổ chức hồi tháng 5/2026, TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ KH&CN), khẳng định điện hạt nhân không còn chỉ được nhìn dưới góc độ giảm phát thải mà ngày càng gắn chặt với bài toán an ninh năng lượng và sự ổn định dài hạn của nền kinh tế.

Ông Thành cho biết trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh, điện hạt nhân có thể trở thành một trong những trụ cột giúp bảo đảm nguồn cung điện ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội trong dài hạn.

Không chỉ là nguồn điện

Trong cách tiếp cận hiện đại, năng lượng nguyên tử không chỉ được nhìn nhận như một nguồn điện mà còn là nền tảng của nhiều lĩnh vực khoa học công nghệ khác như y tế, nông nghiệp, công nghiệp vật liệu và nghiên cứu khoa học cơ bản.

Nhiều nước coi năng lượng nguyên tử là một trong những chỉ dấu quan trọng về năng lực khoa học công nghệ và trình độ công nghiệp của quốc gia.

Chẳng hạn tại Pháp, điện hạt nhân hiện cung cấp khoảng hai phần ba sản lượng điện quốc gia, thuộc nhóm cao nhất thế giới, trở thành nền tảng giúp nước này duy trì một trong những hệ thống điện có cường độ phát thải carbon thấp nhất châu Âu.

Hàn Quốc là minh chứng về năng lực làm chủ công nghệ, khi không chỉ phát triển thành công ngành công nghiệp điện hạt nhân trong nước mà còn trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu công nghệ và nhà máy điện hạt nhân hàng đầu thế giới.

Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Mỹ hay Canada, công nghệ hạt nhân từ lâu đã vượt ra ngoài phạm vi phát điện để được ứng dụng rộng rãi trong y tế, bảo quản thực phẩm, chọn tạo giống cây trồng, quản lý tài nguyên nước và quan trắc môi trường.

Các kỹ thuật y học hạt nhân hiện đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và điều trị ung thư, trong khi công nghệ chiếu xạ giúp kéo dài thời gian bảo quản nông sản và nâng cao khả năng xuất khẩu thực phẩm.

Lò phản ứng hạt nhân tại Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt. (Ảnh: TTXVN)

Việt Nam cũng không bắt đầu từ con số 0 trong lĩnh vực này. Theo Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, lò phản ứng hạt nhân tại Đà Lạt hiện vẫn được vận hành an toàn và hiệu quả. Riêng trong năm 2025, lò phản ứng đã vận hành 2.490 giờ trong 32 đợt ở công suất 500 kW, vượt kế hoạch đề ra.

Bên cạnh đó, máy gia tốc Cyclotron 13 MeV tại Hà Nội đã sản xuất 236.310 mCi thuốc phóng xạ VINATOM-FDG phục vụ nhu cầu chẩn đoán và điều trị tại nhiều bệnh viện lớn trên cả nước, cho thấy những ứng dụng thực tiễn của công nghệ hạt nhân trong lĩnh vực y tế.

Về những định hướng phát triển trong năm 2026, Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam Trần Chí Thành cho biết Viện đang ưu tiên nghiên cứu làm chủ công nghệ hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân, trong đó trọng tâm mới là công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đồng thời chuẩn bị hạ tầng, nhân lực và năng lực kỹ thuật cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Viện cũng đang thúc đẩy nghiên cứu vật lý lò phản ứng, an toàn lò, phân tích sự cố, nhiên liệu và vật liệu hạt nhân; đồng thời đề xuất xây dựng mô hình Viện Năng lượng nguyên tử Quốc gia với vai trò là cơ quan hỗ trợ kỹ thuật độc lập quốc gia cho chương trình phát triển điện hạt nhân trong tương lai.

Hoa Vũ