Năng lực phát triển của doanh nghiệp TP.HCM giảm sút, làm sao để cải thiện?

Đây là một trong nhiều nội dung của Báo cáo Năng lực phát triển doanh nghiệp (PBDR) TP.HCM năm 2025 do Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn công bố chiều ngày 26/6.

Báo cáo PBDR 2025 với nhiều điểm mới

TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Thương hiệu chiến lược và Cạnh tranh, thành viên hội đồng chuyên môn xây dựng Báo cáo cho biết, đây là lần thứ hai Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn phối hợp cùng các chuyên gia, nhà khoa học xây dựng Báo cáo PBDR. Điểm mới của Báo cáo năm 2025 lần này chính là chuyển trọng tâm từ “năng lực cạnh tranh” sang “phát triển”. Cạnh tranh chỉ phản ánh một lát cắt tại một thời điểm, trong khi phát triển bao hàm cả năng lực cạnh tranh lẫn tiềm năng dài hạn. Đây là một thay đổi có chủ đích, thể hiện cách nhìn rộng hơn và sâu hơn.

Bộ chỉ số được xây dựng với mục tiêu vừa đủ khái quát, vừa đủ đơn giản để có thể sử dụng rộng rãi, nhưng vẫn đảm bảo chiều sâu và tính đa chiều. Điểm đặc biệt là cách tiếp cận đa chiều từ phía cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề, doanh nghiệp... nhờ đó, bức tranh trở nên khách quan và đầy đủ hơn.

TS. Thành nhấn mạnh, tinh thần của Báo cáo PBDR cốt lõi hướng tới mục tiêu "công - tư đồng hành kiến quốc", đồng thời "doanh nghiệp mạnh thì địa phương mạnh - địa phương mạnh thì doanh nghiệp phát triển".

TS. Võ Trí Thành phát biểu đề dẫn. Ảnh: Hoàng Chương

Năng lực phát triển của doanh nghiệp Thành phố giảm sút

Đại diện nhóm nghiên cứu, TS. Huỳnh Thế Du - Thành viên Viện Sáng kiến Việt Nam, Giảng viên thỉnh giảng Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright đã công bố Báo cáo PBDR 2025. Cụ thể, Báo cáo chỉ ra rằng, giai đoạn 2010-2025 cho thấy dấu hiệu hụt hơi rõ rệt của đầu tàu kinh tế: Tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân của Thành phố chỉ xếp thứ 30 trong nhóm so sánh giữa các địa phương. Các chỉ số nền tảng khác cũng không còn ở nhóm dẫn đầu khi GRDP bình quân đầu người, năng suất lao động và thu nhập bình quân đầu người đều tụt xuống vị trí khoảng 34.

TS. Huỳnh Thế Du công bố Báo cáo PBDR 2025. Ảnh: Hoàng Chương

Trong nước, TP.HCM cũng thiếu vắng doanh nghiệp đầu tàu có sức dẫn dắt khu vực và quốc gia. Trên bình diện khu vực, trong bảng xếp hạng Fortune Southeast Asia 500, Việt Nam có 76 doanh nghiệp, trong đó Hà Nội chiếm 36 và TP.HCM có 28. Ở góc độ quốc tế, các chỉ số như Global Cities Index của Kearney cho thấy TP.HCM vẫn nằm trong nhóm đô thị quan trọng của khu vực, nhưng khoảng cách điểm số với các thành phố dẫn đầu còn lớn.

Nguyên nhân do đâu?

Nguyên nhân, theo TS. Huỳnh Thế Du, đến từ 4 yếu tố:

Trước hết, về chiến lược và hiệu quả hoạt động, phần lớn doanh nghiệp vẫn dựa vào lợi thế chi phí thay vì tạo khác biệt bằng công nghệ, thương hiệu hay mô hình kinh doanh. Cùng với đó, quy mô doanh nghiệp dẫn dắt còn hạn chế, chưa hình thành được lớp doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh trực tiếp với các tập đoàn lớn trong khu vực Đông Á.

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở yếu tố cấu trúc doanh nghiệp khi mô hình công ty gia đình vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhưng đang đối mặt với bài toán chuyển giao thế hệ, trong khi lớp kế cận chưa sẵn sàng tiếp nối. Cùng với đó, tâm lý thận trọng trước rủi ro chính sách và môi trường kinh doanh khiến mức độ dấn thân và mở rộng quy mô bị thu hẹp đáng kể.

Ở góc độ cụm ngành tại TP.HCM chưa hình thành được cấu trúc hợp tác chặt chẽ giữa các bên. Hoạt động chủ yếu vẫn mang tính đơn lẻ, thiếu liên kết chiều ngang và chiều dọc trong chuỗi giá trị. Điều này làm giảm khả năng hình thành lợi thế cạnh tranh tập thể - yếu tố then chốt của các cụm ngành thành công trên thế giới. Vai trò của các hiệp hội ngành nghề cũng chưa phát huy đúng mức. Trong bối cảnh đó, một số doanh nghiệp lớn có xu hướng tự xây dựng hệ sinh thái khép kín thông qua mua bán - sáp nhập trong chuỗi giá trị, thay vì dựa vào mạng lưới liên kết chung.

Về môi trường kinh doanh, các hạn chế nổi bật nằm ở hạ tầng giao thông, logistics, chuyển đổi số, chất lượng đô thị và dịch vụ công. Dù đã có nhiều cải cách hành chính và mức độ tự chủ cao nhưng yêu cầu về tốc độ xử lý thủ tục, tính nhất quán trong thực thi chính sách và khả năng dự báo vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng của doanh nghiệp...

Cuối cùng, xét về các yếu tố sẵn có của địa phương, TP.HCM vẫn là trung tâm kinh tế có lợi thế vượt trội nhất cả nước. Tuy nhiên, nghịch lý vẫn tồn tại khi nhiều doanh nghiệp cho rằng thiếu mặt bằng sản xuất, trong khi thực tế lại có không ít quỹ đất chưa được khai thác hiệu quả. Điều này cho thấy vấn đề không nằm hoàn toàn ở nguồn lực, mà chủ yếu ở cơ chế phân bổ và hiệu quả quản lý. Bên cạnh đó, xét trên bình diện quốc tế, quy mô dân số và thị trường của TP.HCM vẫn còn khiêm tốn so với các đô thị lớn ở Đông Á và Đông Nam Á, khiến khả năng hình thành các tập đoàn mang tầm toàn cầu bị giới hạn.

Đề xuất nhiều giải pháp nâng cao năng lực phát triển

TS. Huỳnh Thế Du chỉ ra bốn nhóm giải pháp cụ thể:

Trước hết, định hình chiến lược hoạt động: Doanh nghiệp cần dịch chuyển sang mô hình dựa trên năng suất tổng hợp (TFP), coi đổi mới sáng tạo là động lực chính. Việc ứng dụng các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, dữ liệu lớn và IoT... phải trở thành cấu phần bắt buộc trong vận hành sản xuất và chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần chủ động tham gia hoặc hình thành các hệ sinh thái số có quy mô đủ lớn để tạo sức cạnh tranh vượt ra ngoài phạm vi nội địa. Về quản trị, cần chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế là yêu cầu tất yếu, minh bạch hóa hoạt động, nâng chuẩn quản trị và áp dụng các tiêu chuẩn ESG.

Một hướng đi đáng chú ý là phát triển mô hình “doanh nghiệp một người”; chính quy hóa lực lượng kinh tế cá thể. Song song, chiến lược nhân lực phải được đặt ở vị trí trung tâm với trọng tâm là đào tạo lại và nâng cao kỹ năng; gắn với cơ chế đãi ngộ theo thị trường.

Thứ hai, tăng cường liên kết cụm ngành: Tái cấu trúc hiệp hội ngành nghề theo hướng chuyên nghiệp hóa, thay vì vận hành theo mô hình phong trào. Vai trò của hiệp hội không dừng ở kết nối hình thức mà phải trở thành trung tâm dữ liệu ngành, cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo xu hướng, rào cản kỹ thuật và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi số, pháp lý và xúc tiến thương mại. Quan trọng hơn, cần thúc đẩy mô hình liên kết theo chuỗi giá trị, trong đó doanh nghiệp lớn đóng vai trò hạt nhân dẫn dắt, kết nối với doanh nghiệp nhỏ và vừa để hình thành cụm ngành thực chất. Các sàn giao dịch nội bộ về cung - cầu hàng hóa, dịch vụ giữa các doanh nghiệp trong hệ sinh thái cần được phát triển. Hiệp hội doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng chính sách, chuyển từ vai trò phản biện sang đồng kiến tạo chính sách phát triển.

Thứ ba, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh: TP.HCM cần triển khai hiệu quả các cơ chế đặc thù đã được Trung ương cho phép; tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và loại bỏ các rào cản mang tính hành chính không cần thiết trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Một hướng đi quan trọng là xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) cho các mô hình kinh tế mới như kinh tế tuần hoàn, kinh tế chia sẻ và fintech, nhằm tạo không gian cho đổi mới sáng tạo. Chính sách mua sắm công cũng cần được sử dụng như một công cụ kích cầu có chọn lọc, ưu tiên các sản phẩm đổi mới sáng tạo trong nước để tạo thị trường ban đầu cho doanh nghiệp công nghệ nội địa.

Cuối cùng là phát triển hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội: Cần đẩy nhanh các dự án mang tính kết nối vùng, phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn theo định hướng đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Quy hoạch hợp lý hệ thống nhà ở xã hội và nhà ở cho chuyên gia, công nhân kỹ thuật cao, đặc biệt tại các khu công nghiệp và khu công nghệ cao, nhằm đảm bảo điều kiện sinh sống ổn định cho lực lượng lao động chất lượng. Ở lĩnh vực hạ tầng số, việc đầu tư trung tâm dữ liệu quy mô lớn, mở rộng phủ sóng 5G và tiến tới 6G là nền tảng cho kinh tế số. Hạ tầng số không chỉ phục vụ doanh nghiệp mà còn là nền tảng vận hành toàn bộ đô thị hiện đại...

Bà Hồ Nguyễn Thúy Vy phát biểu

Hưng Khánh