Namibia - Tâm điểm cuộc đua khoáng sản chiến lược giữa Trung Quốc và EU

(Ảnh minh họa)

Sức hút của Namibia không chỉ nằm ở uranium. Nước này thuộc nhóm các nhà khai thác uranium hàng đầu thế giới, đồng thời sở hữu tiềm năng lithium và đất hiếm còn chưa được khai thác đầy đủ. Hai mỏ uranium lớn Rössing và Husab đã tạo nền tảng cho ngành khai khoáng, trong khi hoạt động thăm dò lithium đang tăng nhanh tại các khu vực Erongo và Karibib.

Trung Quốc có lợi thế từ vị thế đã được thiết lập

Khác với EU, Trung Quốc không bắt đầu từ những cam kết đầu tư mới mà đã có sự hiện diện sâu trong ngành khai khoáng Namibia. Các doanh nghiệp Trung Quốc nắm cổ phần chi phối tại Rössing và Husab, qua đó có lợi thế về quyền kiểm soát sản lượng, đầu ra, logistics, công nghệ và nguồn vốn.

Điều này đặc biệt đáng chú ý bởi uranium hiện chiếm khoảng 85% giá trị khoáng sản Namibia xuất khẩu sang Trung Quốc. Sự phụ thuộc vào một thị trường lớn mang lại nguồn vốn và đầu ra ổn định, nhưng đồng thời cũng khiến Namibia dễ bị tổn thương nếu nhu cầu hoặc giá uranium biến động.

Trong chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Netumbo Nandi-Ndaitwah, Namibia và Trung Quốc đã ký tám thỏa thuận hợp tác, mở rộng sang các lĩnh vực như năng lượng, khai khoáng, hạ tầng, đào tạo và phát triển khoáng sản xanh. Điều này cho thấy quan hệ giữa hai nước đang được mở rộng từ uranium sang những nguồn tài nguyên mới như lithium và đất hiếm.

EU đưa ra một mô hình khác

EU đang tìm cách thu hẹp khoảng cách thông qua sáng kiến Global Gateway. Khác với Trung Quốc, EU chủ yếu cung cấp các khoản vay ưu đãi và tài trợ thay vì trực tiếp sở hữu mỏ. Khoảng 1,5 tỷ USD vốn ưu đãi và viện trợ đã được huy động cho các dự án tại Namibia, với tham vọng kích thích hơn 23 tỷ USD đầu tư tư nhân trong trung hạn.

Mục tiêu của châu Âu không đơn thuần là tiếp cận quặng Namibia mà còn thúc đẩy chế biến ngay tại nước này. EU muốn hỗ trợ một chuỗi giá trị sâu hơn, từ khai thác đến chế biến và khai thác, đồng thời gắn đầu tư khoáng sản với năng lượng tái tạo và hydrogen xanh.

Tuy nhiên, đây cũng là điểm yếu của EU. Các yêu cầu về môi trường, minh bạch đấu thầu và tiêu chuẩn quản trị có thể khiến quá trình triển khai chậm hơn đáng kể so với mô hình đầu tư của Trung Quốc. Trong cuộc đua giành quyền tiếp cận tài nguyên, tốc độ xây dựng hạ tầng và đưa dự án vào vận hành có thể quyết định lợi thế lâu dài.

Namibia có thể biến cạnh tranh thành lợi thế

Điểm quan trọng nhất đối với Namibia không phải là lựa chọn Trung Quốc hay EU, mà là tận dụng sự cạnh tranh giữa hai bên để nâng phần giá trị giữ lại trong nước.

Hiện ngành khoáng sản Namibia vẫn chủ yếu tập trung vào thăm dò, khai thác và một số khâu chế biến ban đầu. Nếu chỉ xuất khẩu quặng hoặc sản phẩm sơ chế, phần lớn giá trị kinh tế sẽ được tạo ra ở nước ngoài.

Ngược lại, nếu Namibia yêu cầu các dự án lithium phải đi kèm nhà máy chế biến, tăng tỷ lệ doanh nghiệp nội địa tham gia, đào tạo lao động và cho phép nhà nước có cổ phần, giá trị thu được có thể tăng đáng kể. Với lithium, chẳng hạn, việc chuyển từ xuất khẩu quặng sang khai thác lithium hydroxide sẽ tạo thêm việc làm, doanh thu thuế và năng lực công nghiệp trong nước.

Đây cũng là bài toán mà nhiều quốc gia châu Phi đang quan tâm. Zimbabwe, Zambia và CHDC Congo đều theo dõi cách Namibia khai thác sự cạnh tranh giữa các cường quốc để đàm phán điều kiện tốt hơn, thay vì chỉ chạy đua thu hút vốn.

Cuộc đua thực sự nằm ở những gì được xây dựng

Các thỏa thuận ngoại giao mới chỉ là điểm khởi đầu. Điều quyết định Namibia có thực sự hưởng lợi hay không sẽ là số nhà máy chế biến được xây dựng, tỷ lệ việc làm dành cho người bản địa, doanh thu nhà nước thu được và mức độ chuyển giao công nghệ.

Vì vậy, cuộc cạnh tranh giữa Trung Quốc và EU tại Namibia không chỉ là cuộc đua giành uranium, lithium hay đất hiếm. Đó còn là cuộc đua giành quyền định hình chuỗi giá trị khoáng sản của châu Phi.

Nếu biết tận dụng vị thế “hai bên cùng muốn”, Namibia có cơ hội chuyển lợi thế địa chất thành năng lực công nghiệp lâu dài. Nhưng nếu chỉ dừng ở xuất khẩu tài nguyên thô, phần lớn giá trị của cuộc cách mạng khoáng sản vẫn sẽ nằm ngoài biên giới nước này.

Nh.Thạch

AFP