Năm 2026 số lượng bão ít hơn nhưng quỹ đạo phức tạp và khó lường hơn

Bắt đầu mùa bão với số cơn ít hơn nhưng cường độ khó lường hơn

Ngày 3/6, áp thấp nhiệt đới đầu tiên của mùa mưa bão năm nay đã xuất hiện trên Biển Đông. Dù được dự báo không đổ bộ vào đất liền song áp thấp nhiệt đới gây biển động mạnh, sóng biển cao.

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển thông tin, các trung tâm khí hậu quốc tế đều đang theo dõi rất sát khả năng El Nino hình thành trong năm nay. Các cập nhật gần đây cho thấy xác suất El Nino xuất hiện từ khoảng đầu đến giữa mùa hè là khá cao và khả năng duy trì sang cuối năm 2026, thậm chí sang đầu năm 2027.

Năm 2026 chịu ảnh hưởng rõ của El Nino. Số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông khả năng thấp hơn trung bình hoặc thấp hơn một số năm gần đây. Đây là tín hiệu thường thấy trong nhiều năm El Nino. Tuy nhiên, số lượng bão ít hơn không đồng nghĩa với rủi ro thiên tai thấp hơn.

Năm 2026 cần đề phòng những cơn bão dị thường.

Điều đáng lo ngại là trong các năm chịu tác động của El Nino, bão có thể xuất hiện muộn hơn, phân bố không đều theo thời gian, quỹ đạo phức tạp hơn hoặc có những cơn đạt cường độ rất mạnh trong điều kiện đại dương - khí quyển thuận lợi. Chỉ cần một cơn bão mạnh, di chuyển bất thường hoặc đổ bộ vào khu vực có mức độ phơi bày cao cũng có thể gây thiệt hại rất lớn.

Ngoài ra, các đợt mưa lớn cực đoan, dải hội tụ nhiệt đới, nhiễu động gió mùa, hoàn lưu sau bão hoặc mưa lớn cục bộ do đối lưu mạnh cũng có thể gây lũ quét, sạt lở đất, ngập úng đô thị và thiệt hại nặng nề.

"Vì vậy, có thể nhận định rằng mùa bão năm 2026 có thể không quá nhiều về số lượng, nhưng cần đặc biệt cảnh giác với các cơn bão mạnh, bão có quỹ đạo bất thường, mưa lớn sau bão và các tổ hợp thiên tai liên hoàn. Công tác dự báo, cảnh báo và chuẩn bị ứng phó không được giảm nhẹ chỉ vì số lượng bão được dự báo thấp hơn", TS Kiên lưu ý.

Trên quy mô toàn cầu, nhiều nghiên cứu cho thấy, biến đổi khí hậu có xu hướng làm gia tăng cường độ mưa cực đoan và làm tăng tỷ lệ các xoáy thuận nhiệt đới mạnh trong một số khu vực, dù tổng số lượng bão có thể không tăng hoặc thậm chí giảm. Cơ chế vật lý khá rõ rằng, khi khí quyển ấm hơn có thể giữ nhiều hơi nước hơn, đại dương ấm hơn cung cấp nhiều năng lượng hơn cho các hệ thống thời tiết mạnh. Từ đó làm gia tăng khả năng xuất hiện mưa lớn cực đoan và bão cường độ cao khi điều kiện động lực thuận lợi.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, không nên hiểu một cách đơn giản rằng, năm nào cũng sẽ "ít bão hơn nhưng bão mạnh hơn". Hoạt động bão còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nhiệt độ mặt biển, độ đứt gió thẳng đứng, độ ẩm tầng trung, dao động nội mùa, ENSO, vị trí áp cao cận nhiệt đới và các hình thế khu vực. Vì vậy, xu thế dài hạn và diễn biến từng năm có thể khác nhau.

Đối với Việt Nam, điều đáng chú ý là rủi ro không chỉ nằm ở số lượng bão. Một cơn bão mạnh hơn, mưa lớn hơn, di chuyển chậm hơn hoặc có quỹ đạo phức tạp hơn có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với nhiều cơn bão yếu. Bên cạnh đó, mưa cực đoan sau bão, mưa lớn do hoàn lưu bão kết hợp địa hình, hoặc mưa lớn cục bộ trong đô thị cũng đang trở thành vấn đề rất đáng lo ngại.

Do đó, trong quản lý rủi ro thiên tai, chúng ta cần chuyển từ tư duy đếm số cơn bão sang đánh giá rủi ro tổng hợp: cường độ bão, lượng mưa, quỹ đạo, thời điểm đổ bộ, khu vực chịu ảnh hưởng, mức độ phơi bày của dân cư - hạ tầng và khả năng chống chịu của địa phương.

Đề phòng những cơn bão phức tạp, dị thường

Giữa tháng 5, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia nhận định hiện tượng ENSO có khả năng chuyển sang trạng thái El Nino từ khoảng tháng 6/2026 và kéo dài đến đầu năm 2027. Dưới tác động của El Nino, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm, song nguy cơ xuất hiện các cơn bão mạnh hoặc rất mạnh lại gia tăng.

Cơ quan khí tượng cũng cho biết, dự báo hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông trong năm 2026 có khả năng không nhiều hơn trung bình nhiều năm. Tháng 6-7, số lượng bão/áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông và ảnh hưởng đến nước ta được dự báo xấp xỉ trung bình nhiều năm. Từ tháng 8–12, số lượng bão có thể thấp hơn trung bình (trung bình nhiều năm trên Biển Đông khoảng 9,6 cơn, trong đó khoảng 3,8 cơn ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền).

Về phạm vi ảnh hưởng, từ khoảng tháng 8–9/2026 bão có xu hướng tác động nhiều hơn đến khu vực Bắc Bộ, còn từ tháng 9–12/2026 trọng tâm có thể dịch xuống Trung Bộ và phía Nam. Tuy nhiên, trong điều kiện khí hậu hiện nay, quỹ đạo và thời điểm xuất hiện bão ngày càng khó dự báo chính xác, có thể xuất hiện các trường hợp bất thường.

"Năm 2026 được dự báo là năm ENSO chuyển pha và nghiêng dần sang pha nóng. Khi nhiệt độ mặt nước biển cao hơn trung bình có thể tạo điều kiện cho các cơn bão nếu hình thành có thể tăng cường độ nhanh hơn và gây mưa lớn hơn. Vì vậy, dù số lượng bão có thể không nhiều như một số năm trước, nhưng nguy cơ xuất hiện bão mạnh, mưa lớn gây ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất vẫn rất đáng lưu ý", cơ quan khí tượng nhấn mạnh.

Theo ông Hoàng Phúc Lâm, Phó giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, các năm El Nino thường có ít bão hơn mức trung bình 11-13 cơn mỗi năm. Tuy nhiên, bão hình thành ở khu vực tây bắc Thái Bình Dương, nơi sản sinh nhiều siêu bão vẫn có thể duy trì cường độ rất mạnh khi đi vào Biển Đông. Ngoài ra, những khoảng thời gian dài ít nhiễu động trên biển có thể tạo điều kiện để các cơn bão xuất hiện sau đó phát triển mạnh hoặc có quỹ đạo phức tạp hơn.

Từ tháng 6 đến tháng 8, Biển Đông được dự báo có khoảng 5 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, tương đương trung bình nhiều năm, trong đó gần 2 cơn có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền Việt Nam. Giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 12, hoạt động bão và áp thấp nhiệt đới có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm.

Dù số lượng bão giảm, cơ quan khí tượng cảnh báo nguy cơ xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất vẫn ở mức cao, đặc biệt tại khu vực miền núi Bắc Bộ và Trung Bộ.

Tô Hội