Năm 2026 - mở đầu cho một nhịp tăng tốc mới của giáo dục

Cô, trò Trường THCS Đống Đa (Kim Liên, Hà Nội).

Bước sang năm 2026, giáo dục đứng trước vận hội phát triển lớn chưa từng có, song cũng đối diện những thách thức sâu sắc về chất lượng, công bằng và đổi mới.

Trao đổi với Báo GD&TĐ đầu năm mới, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn chia sẻ những kết quả nổi bật, những trăn trở chiến lược và thông điệp gửi tới toàn ngành trong giai đoạn bản lề quan trọng này.

Dấu ấn thể chế và những nền tảng mang tính lịch sử

- Thưa Bộ trưởng, nhìn lại năm 2025, đâu là những dấu ấn nổi bật nhất của ngành Giáo dục và Đào tạo mà ông tâm đắc?

- Có thể nói, dấu ấn nổi bật nhất của ngành trong năm 2025 là xây dựng thể chế mới về giáo dục, đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh và mạnh mẽ hơn của đất nước với số lượng luật, nghị quyết được ban hành trong một năm lớn nhất từ trước đến nay.

Trên cơ sở định hướng của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, ngành đã xây dựng, trình Quốc hội thông qua 4 Luật, gồm: Luật Nhà giáo; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục; Luật Giáo dục đại học (sửa đổi); Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi). Cùng với đó là 4 nghị quyết, gồm:

Nghị quyết về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 3-5 tuổi; Nghị quyết về miễn, hỗ trợ học phí đối với trẻ em mầm non, học sinh phổ thông, người học chương trình giáo dục phổ thông trong cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân; Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035.

Với 4 luật và 4 nghị quyết vừa được Quốc hội thông qua, đây là những nền tảng pháp lý đặc biệt quan trọng để vận hành một nền giáo dục hiện đại, đồng bộ, hiệu quả trong thời gian tới.

Bộ GD&ĐT cũng tổ chức triển khai nhiều chính sách lớn như miễn học phí cho học sinh từ mầm non đến phổ thông, hỗ trợ học phí cho học sinh ngoài công lập; xây dựng trường học liên cấp tại các xã biên giới; đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học; các đề án thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo...

Thực hiện chủ trương sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy và thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Bộ GD&ĐT đã chủ động giảm 1 tổng cục thành vụ và giảm 6 vụ; tham mưu ban hành và ban hành theo thẩm quyền nhiều văn bản về phân cấp, phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp; chủ động thành lập đoàn kiểm tra, tổ chức tập huấn để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các địa phương.

Một điểm nhấn đáng chú ý khác là việc tổ chức thành công Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025 với nhiều điểm “đặc biệt”. Đây là kỳ thi đầu tiên dành cho học sinh theo Chương trình GDPT 2018, đồng thời vẫn phải bảo đảm công tác thi cho học sinh thi theo Chương trình GDPT 2006 chưa tốt nghiệp hoặc có nhu cầu thi lại để xét tuyển đại học; là kỳ thi lớn nhất từ trước đến nay với trên 1,1 triệu thí sinh đăng ký dự thi, tăng gần 100.000 thí sinh so với năm 2024.

Kỳ thi được tổ chức trong bối cảnh sắp xếp lại hệ thống thanh tra các cấp, chấm dứt hoạt động của công an cấp huyện. Việc tổ chức kỳ thi được thực hiện với chính quyền địa phương 3 cấp nhưng công tác chấm thi, công bố kết quả thi thực hiện với chính quyền địa phương 2 cấp.

Giáo dục mũi nhọn trong năm 2025 tiếp tục được phát huy và đạt nhiều kết quả đáng tự hào. Chúng ta có 7 đoàn với 37 lượt học sinh tham dự các kỳ thi Olympic quốc tế và khu vực, toàn bộ thí sinh đều đoạt giải (gồm 13 Huy chương Vàng, 16 Huy chương Bạc và 8 Huy chương Đồng - tăng 1 Huy chương Vàng và 1 Huy chương Bạc so với năm 2024).

Trong kỳ thi Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế 2025, tất cả 8 thành viên đội tuyển quốc gia Việt Nam cũng đều đoạt giải (gồm 3 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc, 3 Huy chương Đồng và 1 Bằng khen, đưa Việt Nam xếp thứ 4/60 nước tham dự).

Đặc biệt, năm 2025 đánh dấu lần đầu tiên đoàn Việt Nam đạt thành tích cao nhất tại Hội thi Khoa học Kỹ thuật quốc tế (ISEF) tại Hoa Kỳ với 2 giải Nhì, 1 giải Ba, 3 giải Tư và 4 giải Đặc biệt từ các nhà tài trợ. Đây là mức thành tích cao nhất kể từ khi Việt Nam bắt đầu tham dự ISEF vào năm 2013.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn.

Giáo dục trước những vận hội mới và thách thức lớn

- Trong bối cảnh giáo dục được đặt ở vị trí trung tâm của phát triển đất nước, và với nền tảng thể chế hoàn toàn mới, Bộ trưởng nhận định điều này mang đến cơ hội, thách thức ra sao cho ngành Giáo dục?

- Ở thời điểm hiện nay, giáo dục đang đứng trước rất nhiều thuận lợi. Chúng tôi thường gọi đó là một “vận hội mới” của giáo dục. Có thể khẳng định, đây là những thuận lợi mang tính căn bản và là xu thế lớn, bởi giáo dục đã được định vị lại vai trò, được trao truyền thêm trách nhiệm và sứ mệnh; đồng thời nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ và toàn xã hội. Đây là điều kiện thuận lợi rất quan trọng.

Đối với đội ngũ nhà giáo, trong thời gian qua cũng nhận được nhiều sự động viên, hỗ trợ, tạo nên tinh thần và khí thế tích cực. Đây là nền tảng quan trọng để triển khai các đổi mới lớn trong thời gian tới. Có thể nói, thuận lợi hiện nay là điều kiện cơ bản cho sự phát triển của giáo dục.

Tuy nhiên, phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Trước hết là thách thức từ chính yêu cầu phát triển cao, với mục tiêu rất lớn và tốc độ phải rất nhanh. Trong khi đó, những yếu tố của quá khứ, sức ì của thói quen cũ, tư duy cũ, cách làm cũ luôn tồn tại trước các yêu cầu đổi mới. Việc triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW đòi hỏi phải đổi mới tư duy, thay đổi cách nghĩ, cách làm để tạo ra khí thế mới, nhưng cũng cần lường trước những lực cản này. Đây là một thách thức không nhỏ.

Một thách thức khác là xuất phát điểm của nền giáo dục còn chưa đồng đều giữa các vùng miền và các nhóm dân cư. Sự chênh lệch về điều kiện kinh tế - xã hội, xu hướng phân hóa giàu nghèo, sự tập trung dân cư lớn tại các đô thị và vùng kinh tế trọng điểm đã tạo ra những áp lực không nhỏ. Trong khi đó, các khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn nhiều hạn chế về điều kiện học tập.

Để bảo đảm công bằng trong giáo dục và nâng cao chất lượng một cách đồng bộ trên phạm vi cả nước, khi các nhóm đối tượng và vùng miền có xuất phát điểm khác nhau, giáo dục đứng trước thách thức rất lớn. Việc nâng cao chất lượng chung của toàn hệ thống trong bối cảnh tỷ lệ người học ở các vùng khó khăn còn chiếm tỷ lệ đáng kể là một bài toán không dễ giải.

Giáo viên Trường Tiểu học và THCS A Xing (xã Lìa, Quảng Trị) hướng dẫn học sinh. Ảnh: NTCC

Bên cạnh đó, yêu cầu hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, ứng dụng Internet và trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục đang đặt ra những thách thức mới, mang tính phi truyền thống. Điều này đòi hỏi phải thay đổi cách dạy của người dạy, cách học của người học, cũng như phương thức kiểm tra, đánh giá. Làm thế nào để vừa tận dụng được lợi thế của dữ liệu lớn và AI, vừa bảo đảm người học không mất đi tính tự chủ, tư duy độc lập, sáng tạo, đồng thời phát huy đầy đủ phẩm chất và kỹ năng, là thách thức rất lớn đối với giáo dục hiện nay.

Chúng tôi coi AI và các công nghệ thông minh mới là những điều kiện thuận lợi, nhưng để sử dụng hiệu quả các công cụ này trong giáo dục, bảo đảm an toàn và phát triển bền vững, cần có các chính sách phù hợp, nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên, đồng thời đổi mới quản trị theo hướng thông minh hơn. Việc ứng dụng công nghệ phải được kiểm soát, bảo đảm an toàn, hướng đến phát triển bền vững và phục vụ mục tiêu phát triển con người lâu dài.

Một thách thức khác là trong quá trình huy động các nguồn lực xã hội cho giáo dục, các yếu tố của thị trường cũng tác động ngày càng rõ nét. Những tác động này có thể ảnh hưởng đến môi trường giáo dục, các mối quan hệ giữa phụ huynh và giáo viên, giữa giáo viên với nhau, giữa nhà quản lý và giáo viên, giữa thầy và trò. Thách thức đặt ra là làm thế nào để giữ gìn môi trường giáo dục lành mạnh, trong sáng, không để các yếu tố thị trường làm thương mại hóa quan hệ thầy trò hay gây ra những tác động tiêu cực đến văn hóa học đường.

Cùng với đó là thách thức trong việc giáo dục nhân cách, đạo đức người học, kiểm soát, giảm thiểu các vấn đề như bạo lực học đường và các hành vi tiêu cực khác, nhất là trong bối cảnh tác động mạnh mẽ của mạng xã hội và Internet - những yếu tố mà trước đây giáo dục chưa từng phải đối diện ở mức độ như hiện nay. Có thể nói, cơ hội rất lớn, nhưng áp lực đối với giáo dục cũng không hề nhỏ.

Đối với giáo dục đại học, thách thức nổi bật là cạnh tranh toàn cầu về công nghệ, nguồn nhân lực và đặc biệt là nhân tài. Các trường đại học trên thế giới đang cạnh tranh gay gắt trong đào tạo nhân lực chất lượng cao và thu hút chuyên gia giỏi. Làm thế nào để vừa đào tạo, vừa giữ chân, phát huy nguồn nhân lực trong nước, đồng thời thu hút được các chuyên gia quốc tế, tạo môi trường làm việc thuận lợi cho họ, là thách thức mang tính toàn cầu, không chỉ riêng đối với Việt Nam.

Ngoài ra, ngay trong năm 2026, việc sắp xếp lại hệ thống theo hướng tinh gọn bộ máy, đổi mới quản trị cũng sẽ tác động đến thói quen, tâm lý và lợi ích của các chủ thể liên quan. Đây cũng là những thách thức lớn trên con đường đổi mới của giáo dục trong thời gian tới.

Giờ học tại Trường THPT Chuyên Nguyễn Trãi (TP Hải Phòng).

Mở đầu, khởi động cho nhịp tăng tốc mới

- Bước vào năm 2026, Bộ trưởng có thể cho biết những nhiệm vụ trọng tâm và đột phá mà ngành Giáo dục sẽ triển khai để nhanh chóng đưa các luật, nghị quyết mới vào cuộc sống và tạo động lực tăng tốc cho toàn hệ thống?

- Năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện kế hoạch 5 năm và nhiệm kỳ của Đại hội XIV của Đảng. Hiện nay, ngành Giáo dục đang tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm, trước hết là hoàn thiện thể chế. Sau khi các luật và nghị quyết của Quốc hội được thông qua, Bộ sẽ khẩn trương ban hành các nghị định và văn bản dưới luật, bảo đảm đến ngày 1/1/2026, khi các luật và nghị quyết có hiệu lực, việc tổ chức thực hiện có thể triển khai ngay trong thực tiễn. Cùng với đó là công tác hướng dẫn, tập huấn cho toàn ngành để bảo đảm thống nhất trong quá trình triển khai.

Song song với đó, các định hướng và chính sách lớn của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đang được cụ thể hóa bằng các đề án, nhằm triển khai ngay từ đầu năm 2026 khi các luật có hiệu lực.

Trong đó có việc sắp xếp lại hệ thống các cơ sở giáo dục ở địa phương phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới các trường đại học, cao đẳng trên phạm vi cả nước; đồng thời triển khai các quy định mới của Luật Giáo dục đại học và Luật Giáo dục nghề nghiệp, trong đó có việc thực hiện mô hình Bí thư Đảng ủy kiêm Hiệu trưởng tại các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng theo quy định.

Bên cạnh đó, các chương trình mục tiêu quốc gia và các đề án đầu tư sẽ được triển khai sớm, nhằm phát huy hiệu quả nguồn lực mới, tạo điều kiện thúc đẩy các mục tiêu ngay từ đầu nhiệm kỳ. Có thể khẳng định, năm 2026 không chỉ là năm khởi động mà còn là năm mở đầu cho một nhịp tăng tốc mới của giáo dục, không chỉ cho nhiệm kỳ 5 năm tới mà cho cả chặng đường phát triển dài hạn của ngành Giáo dục và Đào tạo.

- Bộ trưởng muốn gửi gắm thông điệp gì tới đội ngũ nhà giáo, người học và toàn xã hội trong bối cảnh giáo dục đứng trước cơ hội phát triển lớn nhưng cũng gánh vác những trọng trách ngày càng nặng nề?

- Năm 2026 là một năm rất quan trọng đối với cả đất nước và đối với ngành Giáo dục. Cơ hội phát triển rộng mở, ngành Giáo dục nhận được sự quan tâm rất lớn, nhưng đồng thời trách nhiệm cũng rất nặng nề.

Tôi mong rằng đội ngũ nhà giáo, với tất cả niềm vinh dự và trách nhiệm của mình, sẽ tiếp tục đổi mới, nhận thức đầy đủ hơn nữa vai trò, sứ mệnh, trách nhiệm và danh dự của nghề giáo, để mỗi ngày làm tốt hơn, có thể gánh vác được trọng trách lớn mà đất nước đã giao phó.

Đối với người học, tôi mong các em chủ động hơn, sáng tạo hơn, tận dụng tốt các cơ hội để không ngừng học tập, rèn luyện và phát triển bản thân, từ đó nắm bắt được những cơ hội rất lớn cho chính mình và cho đất nước trong chặng đường sắp tới.

Tôi cũng mong rằng các thầy cô giáo, các nhà quản lý giáo dục và người học đều tìm thấy niềm vui trong công việc dạy và học của mình.

Nhân dịp này, tôi xin gửi lời cảm ơn tới toàn thể quý vị phụ huynh đã luôn đồng hành cùng các thầy cô và học sinh của ngành Giáo dục trong suốt thời gian vừa qua và trong thời gian tới.

- Xin trân trọng cảm ơn Bộ trưởng!

“Có thể khẳng định, năm 2025, năm cuối nhiệm kỳ là một năm ghi nhận nhiều thành quả đáng phấn khởi, tạo tiền đề vững chắc và định hướng rõ ràng cho sự phát triển của giáo dục trong 5 năm, 10 năm và dài hạn hơn, phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước”, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn.

Hiếu Nguyễn (thực hiện)