Mỹ và Iran chung 'lằn ranh đỏ'

Đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran tại Islamabad (Pakistan) thất bại với một vướng mắc chính: Chương trình hạt nhân của Iran.

Phó tổng thống JD Vance khẳng định yêu cầu cốt lõi là Tehran phải cam kết “không sở hữu vũ khí hạt nhân”. Ông Vance nói thêm nếu Iran đồng ý với các điều khoản, Mỹ sẽ giúp Iran “phát triển mạnh”, “thịnh vượng và hội nhập vào nền kinh tế thế giới”.

Truyền thông sau đó đưa tin về những nội dung cụ thể hơn. Mỹ đề nghị Iran tạm ngừng mọi hoạt động làm giàu uranium trong 20 năm, dù cho mục đích dân sự hay quân sự. Iran đề xuất khoảng thời gian 5 năm.

Khi vòng đàm phán thứ 2 tới gần và thỏa thuận ngừng bắn 14 ngày sắp kết thúc, không rõ Washington và Tehran sẽ đưa ra những quan điểm nào để xóa nhòa khác biệt quá lớn này.

Theo DW, vấn đề hạt nhân được cho là trở ngại lớn nhất trong quá trình bình thường hóa quan hệ giữa Iran và phương Tây trong hơn hai thập niên, đồng thời được coi là yếu tố chính đằng sau các chiến dịch của Mỹ và Israel trong thời gian qua.

Iran có ý định gì?

Dưới thời Shah, Iran sở hữu chương trình hạt nhân dân sự, nhưng bị đình trệ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Vào những năm 1990, Iran triển khai chương trình song song phục vụ mục đích dân sự và quân sự trong âm thầm. Tehran xây dựng những địa điểm rộng lớn và bí mật, một số nằm dưới các dãy núi, để làm giàu uranium và phát triển khả năng chế tạo đầu đạn hạt nhân.

Đánh giá tình báo từ Mỹ cho thấy nỗ lực phát triển vũ khí hạt nhân dừng lại vào năm 2003, nhưng chương trình làm giàu uranium - vốn là nền tảng của việc phát triển vũ khí - vẫn tiếp tục. Thỏa thuận hạt nhân 2015 giới hạn độ làm giàu ở mức 3,67% và quy mô sản xuất.

Sau khi Tổng thống Donald Trump rút khỏi thỏa thuận, Iran đẩy nhanh quá trình làm giàu uranium, bất chấp nỗ lực phá bỏ và ám sát liên tục từ phía Israel. Vào thời điểm Israel và Mỹ tấn công Iran hồi tháng 6/2025, Tehran có 440 kg uranium làm giàu đến 60%, chỉ thiếu một chút so với mức 90% cần thiết chế tạo vũ khí. Lượng uranium đó đủ cho 10 quả bom. Giai đoạn làm giàu cuối cùng mất tối đa vài tuần, nhưng tiến độ thành đầu đạn chưa rõ ràng, có thể kéo dài vài tháng.

“Thiệt hại ở các cơ sở Natanz, Fordow và Isfahan sẽ ngăn Iran tái lập chương trình làm giàu uranium quy mô công nghiệp trong vài năm. Nhưng Iran vẫn đủ khả năng sản xuất một số vũ khí hạt nhân với những gì còn lại”, Mark Fitzpatrick - chuyên gia Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế - cho biết.

“Nếu Iran có thể chiết các thùng chứa uranium được làm giàu cao, họ hoàn toàn có thể chế tạo vũ khí hạt nhân chỉ trong 6 tháng. Việc thu nhỏ kích thước để gắn lên tên lửa đạn đạo sẽ mất nhiều thời gian hơn, nhưng một quả bom lớn có thể được vận chuyển bằng máy bay hoặc tàu chiến”, ông nói thêm.

Tehran nói về mục tiêu sản xuất điện và đảm bảo an ninh năng lượng, nhưng dữ liệu hiện có cho thấy điều ngược lại, theo DW. Theo đánh giá thuần túy về khía cạnh năng lượng, Umud Shokri - chiến lược gia năng lượng tại Đại học George Mason - kết luận chương trình hạt nhân của Iran “không phù hợp với logic lợi ích - chi phí của các chiến lược năng lượng hạt nhân dân sự thông thường và có vẻ không hiệu quả về mặt kinh tế”.

Iran tuyên bố kế hoạch tăng công suất phát điện hạt nhân lên 20 gigawatt vào năm 2041.

Đồ họa: The Times.

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr do Nga xây dựng ở miền Nam Iran - đi vào hoạt động thương mại năm 2013 - có công suất 1.000 megawatt và là cơ sở hạt nhân duy nhất đang hoạt động. Nhà máy chiếm khoảng 1% tổng sản lượng điện của Iran, vốn phụ thuộc rất nhiều vào khí đốt tự nhiên và dầu mỏ.

"Iran sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên và dầu mỏ hàng đầu thế giới, cho phép sản xuất điện với chi phí thấp hơn đáng kể so với điện hạt nhân. Trên thực tế, cơ cấu nguồn điện chủ yếu dựa vào khí đốt tự nhiên, trong khi điện hạt nhân chỉ đóng góp phần nhỏ từ lò phản ứng Bushehr duy nhất đang hoạt động”, ông nhận định.

Để bù đắp 25.000 megawatt thiếu hụt trong lưới điện, Iran cần khoảng 25 nhà máy điện tương tự Bushehr. Việc hoàn thành xây dựng nhà máy Bushehr mất khoảng 20 năm. Theo một số ước tính, chi phí rơi vào khoảng 5 tỷ USD, gấp 5 lần so với dự kiến ban đầu.

Mức sản lượng điện tương đối thấp này thể hiện lợi ích tối thiểu thu được so với chi phí rất cao. Quá trình làm giàu uranium còn khiến nước này chịu các lệnh trừng phạt nặng nề, ước tính gây thiệt hại kinh tế trực tiếp từ 2.000-3.000 tỷ USD.

"Chương trình hạt nhân của Iran, nếu xét riêng như dự án năng lượng dân sự, dường như không hợp lý về mặt kinh tế. Cơ cấu chi phí cũng khác biệt rõ rệt so với các chương trình hạt nhân dân sự thông thường. Bushehr-1 đối mặt với hàng thập niên chậm trễ và vượt chi phí, với tổng chi phí xây dựng ước tính 8-11 tỷ USD", ông nói thêm.

Hơn nữa, Iran đã đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng làm giàu uranium và chu trình nhiên liệu. "Điều này làm tăng đáng kể chi phí nhưng không mang nhiều lợi ích kinh tế do nguồn tài nguyên uranium hạn chế và khả năng tiếp cận nhiên liệu nhập khẩu", ông Shokri cho biết.

Trong tuyên bố chung năm 2021 gửi tới Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Pháp, Vương quốc Anh và Đức cho biết Iran không có lý do dân sự đáng tin cậy nào để làm giàu uranium đến 20% hoặc 60%. Việc sản xuất uranium làm giàu ở mức độ này là chưa từng có với một quốc gia không có chương trình vũ khí.

Theo báo cáo năm 2013 của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, Iran khan hiếm trữ lượng uranium. Chất lượng của loại uranium này cũng thấp. Nói cách khác, việc khai thác uranium từ các mỏ có hàm lượng thấp vừa tốn kém vừa gặp thách thức kỹ thuật. Một số ước tính cho thấy trữ lượng uranium trên giấy của Iran, trong trường hợp lạc quan nhất, chỉ có thể cung cấp nhiên liệu cho nhà máy điện Bushehr trong khoảng 9 năm. Đồng thời, khai thác uranium từ các mỏ này đòi hỏi hàng triệu lít nước ngọt mỗi ngày.

Nhiều quốc gia xác định nhập khẩu uranium làm giàu hiệu quả về mặt chi phí hơn so với sản xuất trong nước. Ví dụ, Thụy Điển nhập toàn bộ nhiên liệu cần thiết cho 10 lò phản ứng, cung cấp khoảng 40% lượng điện. Tuy nhiên, do bị trừng phạt, con đường này không khả thi với Iran.

Điểm tựa dễ chịu cho cả hai

Việc Iran có thực sự muốn chế tạo bom hạt nhân hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Tehran thường xuyên nhấn mạnh cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei cho rằng vũ khí hạt nhân không phù hợp với đạo Hồi và ông sẽ không phê duyệt chế tạo loại vũ khí.

Chương trình hạt nhân cũng được coi là một phần chiến lược răn đe nhằm duy trì sự mơ hồ và buộc phương Tây phải ngồi vào bàn với Tehran. Không rõ người kế nhiệm Mojtaba Khamenei có cùng chung những quan điểm hay không. Một số quan chức công khai ám chỉ về sự cần thiết của bom nguyên tử. Do đó, Mỹ có lẽ lo ngại đến mức buộc phải đưa chủ đề này vào bàn đàm phán.

Phó tổng thống JD Vance (trái) nói chuyện với Tổng tham mưu trưởng Quân đội Pakistan Asim Munir sau khi dự đàm phán về Iran tại Islamabad hôm 12/4. Ảnh: Reuters.

Mặc dù chưa thể thống nhất thời điểm, yêu cầu tạm ngừng phát triển chương trình hạt nhân trở thành điểm tựa khả thi cho các vòng đàm phán tiếp theo. Nếu được chấp nhận, điều này cho thấy cả Iran và chính quyền Tổng thống Donald Trump đều nhượng bộ đáng kể.

Khi rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2025, ông Trump chỉ trích thỏa thuận này có “các điều khoản hủy bỏ tự động”, cho phép các phần bị đình chỉ được tiếp tục sau tối đa 15 năm. Trong khi đó, Iran luôn khẳng định việc làm giàu uranium phục vụ mục đích dân sự, như được phép dựa trên Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân. Họ khẳng định đây là quyền chủ quyền không thể từ bỏ.

Tuy nhiên, sau hơn một tháng giao tranh, không bên nào tự tin tuyên bố đạt được toàn bộ mục tiêu và cảm thấy cần lùi một bước. Về lý thuyết, cả hai bên đều có thể giành được một phần thắng lợi từ một số giải pháp thỏa hiệp.

Washington có thể suy đoán những gì xảy ra trong 20 năm tới là chuyện của tương lai và ít lo ngại hơn so với chương trình làm giàu uranium hoạt động ngay lập tức. Họ có khả năng tuyên bố việc đình chỉ hoàn toàn, thay vì giới hạn mức 3,67%, là bước tiến so với năm 2015. Đây là “thành tựu” chính đáng cho lý do gây chiến.

Với Iran, mọi đề nghị cho phép duy trì khả năng tái khởi động chương trình hạt nhân, thậm chí là 20 năm nữa, đều có phần chấp nhận được và coi thỏa thuận đổi lấy dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế như một chiến thắng.

Mỹ tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz trong hơn 48 giờ qua Theo New York Times, Mỹ vẫn tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz trong ngày 15/4, quá trình phong tỏa đã kéo dài hơn 48 giờ. Theo dữ liệu của các chuyên trang hàng hải, không có dấu hiệu tàu thuyền liên quan tới Iran ra vào eo biển kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu tiến hành trong ngày 13/4 theo giờ Mỹ.

Trí Ân