Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Dòng tiền và nghĩa vụ

Chính quyền Mỹ đã thông báo với Quốc hội về kế hoạch dành 725 triệu USD cho ngân sách thường xuyên của Liên hợp quốc, trong bối cảnh tổ chức này đang phải đối mặt với sức ép lớn về cả nguồn lực và thanh khoản.

Theo số liệu của Liên hợp quốc, tính đến tháng 5, Mỹ còn hơn 4 tỷ USD chưa thanh toán, gồm khoảng 2,04 tỷ USD đối với ngân sách thường xuyên, khoảng 2,2 tỷ USD liên quan hoạt động gìn giữ hòa bình và khoảng 44 triệu USD dành cho các tòa án quốc tế. Như vậy, ngay cả khi 725 triệu USD được giải ngân, phần nghĩa vụ còn lại vẫn ở mức đáng kể.

Bên cạnh khoản dành cho ngân sách thường xuyên, Mỹ dự kiến phân bổ thêm 125 triệu USD cho hoạt động gìn giữ hòa bình tại Haiti và Cộng hòa Dân chủ Congo. Như vậy, tổng các khoản liên quan đến nghĩa vụ với Liên hợp quốc theo kế hoạch có thể đạt khoảng 850 triệu USD.

Với một tổ chức có phạm vi hoạt động toàn cầu, khả năng dự báo dòng thu có ý nghĩa trực tiếp đối với việc lập kế hoạch và phân bổ ngân sách. Khi các khoản đóng góp được thanh toán chậm, Liên hợp quốc có thể phải điều chỉnh tiến độ chi tiêu, thu hẹp dư địa tài chính và ưu tiên trước hết cho những nhiệm vụ cấp thiết.

Đây không phải sức ép mới, nhưng trở nên rõ nét hơn trong năm 2026 khi các khoản tồn đọng gia tăng trong lúc nguồn dự trữ thanh khoản bị thu hẹp. Các tài liệu của Liên hợp quốc cho thấy, tình trạng một số thành viên thanh toán chậm trong những năm qua đã tạo thêm áp lực lên khả năng cân đối dòng tiền. Bởi vậy, bài toán tài chính không chỉ nằm ở tổng số tiền phải thu, mà còn ở tiến độ thực hiện nghĩa vụ và mức độ ổn định của nguồn thu.

Chính quyền Mỹ dự kiến dành 725 triệu USD thanh toán cho ngân sách thường xuyên của Liên hợp quốc giữa lúc khủng hoảng ngân sách. Ảnh: Reuters

Số liệu chính thức cho thấy đây cũng không phải câu chuyện riêng của một quốc gia. Tính đến ngày 11/8, 128 trong số 193 quốc gia thành viên đã hoàn tất nghĩa vụ đóng góp cho ngân sách thường xuyên năm 2026. Như vậy, vẫn còn 65 thành viên chưa hoàn tất nghĩa vụ tại thời điểm thống kê, dù quy mô phần chưa thanh toán giữa các nước có sự khác biệt đáng kể.

Sự ổn định của dòng tiền, do đó, trở thành một điều kiện quan trọng đối với khả năng vận hành. Trong bối cảnh ấy, khoản 725 triệu USD Mỹ dự kiến phân bổ có thể tạo thêm một khoảng đệm tài chính cho ngân sách thường xuyên. Tuy nhiên, khoản tiền này chưa thể giải quyết toàn bộ vấn đề nếu những nghĩa vụ còn lại tiếp tục được thanh toán chậm hoặc chưa đầy đủ.

Cải tổ để bền vững

Trong khuôn khổ chương trình “UN80”, Liên hợp quốc đã triển khai một loạt điều chỉnh. Ngân sách năm 2026 được cắt giảm khoảng 9,2%, trong khi hơn 2.000 vị trí việc làm được chuyển khỏi một số địa điểm có chi phí cao.

Đây là hướng đi cần thiết, nhưng cũng đặt ra bài toán không đơn giản. Cắt giảm chi phí có thể tạo thêm dư địa cho ngân sách, song nếu thực hiện thiếu chọn lọc, khả năng duy trì những nhiệm vụ thiết yếu có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, nếu duy trì đầy đủ bộ máy và chương trình mà không kiểm soát chi phí, áp lực tài chính sẽ khó được giải quyết căn bản.

Bởi vậy, cải tổ tài chính không đơn thuần là phép tính giảm bao nhiêu khoản chi. Điều quan trọng hơn là xác định thứ tự ưu tiên: lĩnh vực nào cần bảo đảm nguồn lực ổn định, hoạt động nào có thể tinh giản và khoản đầu tư nào có thể tạo ra hiệu quả cao hơn trong dài hạn.

Các quốc gia thành viên cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo cơ chế chung để Liên hợp quốc có nguồn lực hoạt động; ở chiều ngược lại, tổ chức cần sử dụng nguồn lực một cách hợp lý, minh bạch và có khả năng giải trình. Chỉ khi hai yêu cầu cùng được đáp ứng, áp lực tài chính mới có thể được xử lý theo hướng bền vững.

Với Mỹ, khoản thanh toán dự kiến có ý nghĩa nhất định bởi Washington hiện vẫn là nước có mức đóng góp lớn nhất cho Liên hợp quốc. Nhưng, xét trên toàn hệ thống, việc cải thiện tình hình tài chính không thể phụ thuộc vào một thành viên duy nhất.

Điều 19 Hiến chương Liên hợp quốc cũng đặt ra một cơ chế cụ thể đối với nghĩa vụ tài chính của các thành viên. Theo quy định này, một quốc gia có thể mất quyền bỏ phiếu tại Đại hội đồng nếu số tiền còn nợ bằng hoặc vượt quá khoản đóng góp phải trả trong 2 năm trước đó, trừ trường hợp Đại hội đồng xác định việc không thanh toán xuất phát từ những nguyên nhân nằm ngoài khả năng kiểm soát của quốc gia đó.

Dù vậy, những cơ chế như vậy chỉ xử lý một phần vấn đề. Điều Liên hợp quốc cần về lâu dài là một nền tài chính có tính ổn định, khả năng dự báo và hiệu quả sử dụng nguồn lực cao hơn. Điều đó đòi hỏi các quốc gia thành viên thực hiện nghĩa vụ theo tiến độ, đồng thời bộ máy của tổ chức phải tiếp tục nâng cao hiệu quả quản lý, kiểm soát chi phí và phân bổ ngân sách theo thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Đây cũng sẽ là phép thử thực chất đối với “UN80”. Thành công của cải tổ không nên chỉ được đo bằng số vị trí được cắt giảm hay tỷ lệ ngân sách được tiết kiệm, mà quan trọng hơn là tổ chức có duy trì được năng lực thực hiện các nhiệm vụ thiết yếu với một bộ máy hợp lý hơn hay không.

Xét cho cùng, nghĩa vụ tài chính và hiệu quả quản trị là hai mặt của cùng một bài toán. Nguồn thu ổn định giúp tổ chức có điều kiện thực hiện nhiệm vụ, quản lý hiệu quả lại tạo cơ sở để các thành viên tiếp tục duy trì nguồn lực.

Khi tiến độ đóng góp, khả năng dự báo tài chính và hiệu quả sử dụng ngân sách cùng được cải thiện, những khoản thanh toán mới có thể trở thành một phần của giải pháp dài hạn, thay vì chỉ là những khoảng đệm tạm thời trước sức ép ngân sách.

Trần Minh Hằng