Mỹ mất đà, Iran củng cố thế trận

Ngày 21/4 (giờ địa phương), Tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa lùi bước khi quyết định gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran.

Các chỉ trích nhanh chóng chế giễu đây là thêm một “TACO” - viết tắt của Ông Trump luôn chùn bước - sau khi ông phá vỡ “lằn ranh đỏ” do chính mình đặt ra, chỉ vài ngày sau tuyên bố sẽ “không còn nhân nhượng” nếu Tehran không nhượng bộ.

Tuy nhiên, những lời giễu cợt sẽ thuyết phục hơn nếu một tổng thống chọn leo thang một cuộc chiến vốn bị xem là thiếu khôn ngoan, chỉ để bảo toàn hình ảnh cứng rắn, bất chấp nguy cơ đánh đổi thêm sinh mạng của người Mỹ và Iran.

Dẫu vậy, quyết định xuống thang của ông Trump cũng làm dấy lên nghi ngờ mới về năng lực lãnh đạo thời chiến, nhất là khi Iran từ chối tham dự vòng đàm phán tại Islamabad nhằm chấm dứt xung đột - khiến Phó Tổng thống JD Vance phải “án binh bất động” trong nước.

Điểm yếu chí tử trong chiến lược của ông Trump

Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết đã tạm dừng các cuộc tấn công theo đề nghị từ Pakistan, nhằm tạo điều kiện để Iran gửi đề xuất và chờ kết quả đàm phán. Ông cũng nhấn mạnh tiến trình này phức tạp do nội bộ lãnh đạo Iran “rạn nứt nghiêm trọng”.

Theo CNN, các quan chức cấp cao nhận định việc ông Vance tới Pakistan là không cần thiết, bởi Iran chưa phản hồi các đề xuất của Mỹ do chưa đạt được đồng thuận nội bộ, đặc biệt về phạm vi đàm phán liên quan đến kho uranium. Một yếu tố gây khó khăn khác là Lãnh tụ Tối cao mới Mojtaba Khamenei được cho là đang ẩn náu, khiến việc đưa ra chỉ đạo rõ ràng trở nên hạn chế.

Dù kịch bản này có thể đúng, nó cũng có thể chỉ là cách lý giải thuận lợi nhằm che lấp việc Washington phải lùi bước. Thực tế, nghi ngờ về thẩm quyền của các nhà đàm phán Iran luôn là “bóng mây” phủ lên mọi cuộc thương lượng.

Việc liên tiếp xuống thang trước Tehran làm dấy lên nghi ngờ về hiệu quả chiến lược của ông Trump. Ảnh: Reuters.

Đồng thời, điều này cũng phản ánh sự thiếu nhất quán trong chiến lược của Mỹ, trong bối cảnh chính các đòn tập kích của Israel trước đó đã làm sâu sắc thêm chia rẽ trong giới lãnh đạo Iran, khi loại bỏ những nhân vật có đủ vị thế để đưa ra quyết định.

Dẫu vậy, những lập luận của Nhà Trắng không thể che mờ thực tế nổi bật nhất. Chiến lược gây sức ép bằng đe dọa quân sự áp đảo nhằm buộc Iran nhượng bộ trên bàn đàm phán của ông Trump đã nhiều lần không đạt hiệu quả. Từ góc nhìn Tehran, các cảnh báo leo thang của Washington vì thế ngày càng kém thuyết phục.

Iran cũng cho thấy khả năng “câu giờ” tốt hơn khi không vội tham gia đàm phán tại Islamabad, qua đó tạo hình ảnh chủ động và cứng rắn hơn. Trong khi đó, sự dè dặt của ông Trump đối với việc mở rộng chiến sự có thể cho thấy Iran đã phần nào khôi phục năng lực răn đe, đặc biệt là khả năng tấn công các quốc gia vùng Vịnh.

Theo Danny Citrinowicz, cựu lãnh đạo bộ phận Iran của tình báo quân đội Israel, các tuyên bố từ phía Mỹ gần như không tác động đáng kể đến tính toán chiến lược của Tehran.

“Từ góc nhìn Iran, họ đang nắm thế chủ động. Nếu Mỹ muốn leo thang, họ sẽ leo thang; còn nếu muốn đạt thỏa thuận, Washington buộc phải chấp nhận những điều kiện mà Iran đã đưa ra thông qua Pakistan”, ông nhận định, ám chỉ một đề xuất trước đó của Tehran với nhiều yêu cầu từng bị Mỹ bác bỏ.

Diễn biến tiếp theo sẽ ra sao?

Trong kịch bản lạc quan, việc kéo dài lệnh ngừng bắn vô thời hạn có thể mở ra không gian cho ngoại giao phát huy tác dụng. Nếu Tổng thống Donald Trump thực sự duy trì thỏa thuận cho đến khi đàm phán kết thúc, tiến trình này có thể kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng - vốn là đặc trưng của các cuộc thương lượng với Iran.

Lệnh ngừng bắn càng được duy trì lâu, cái giá chính trị và quân sự để phá vỡ nó càng trở nên đắt đỏ đối với Washington. Ở một góc độ nào đó, điều này có thể mang lại cho ông Trump điều ông cần: tạm “đóng băng” cuộc chiến đã kéo tụt tỷ lệ ủng hộ trong nước, gây chấn động kinh tế toàn cầu và tiềm ẩn nguy cơ tạo lợi thế cho đảng Dân chủ trong bầu cử giữa kỳ.

Tuy vậy, sự khó đoán trong quyết sách của ông Trump vẫn là một biến số lớn. Tehran tin rằng ít nhất hai lần trước đây, Washington đã đột ngột chấm dứt tiến trình ngoại giao để chuyển sang hành động quân sự - trước các đòn tấn công vào cơ sở hạt nhân và trước khi xung đột bùng phát năm nay.

Mỹ tận dụng ngừng bắn, âm thầm chuẩn bị đối đầu Iran Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đăng tải video với hình ảnh các chiến đấu cơ, tàu chiến và binh sĩ Mỹ đang hoạt động, trích dẫn phát biểu của Tư lệnh CENTCOM, Đô đốc Brad Cooper: “Chúng tôi đang tái vũ trang, nâng cấp năng lực và điều chỉnh chiến thuật, kỹ thuật cũng như quy trình tác chiến, ngay lúc này, trong thời gian ngừng bắn".

Ngay cả khi ngừng bắn được duy trì, những vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ huyết mạch - vẫn bị đe dọa phong tỏa.

Cấu trúc quyền lực tại Iran sau chiến sự nhiều khả năng nghiêng hẳn về phe cứng rắn trong quân đội. Tehran vẫn sở hữu lượng uranium làm giàu cao, đủ để tái khởi động chương trình hạt nhân, trong khi tình trạng kiểm soát xã hội trong nước không hề suy giảm.

Thách thức đối với các nhà ngoại giao, từ Pakistan và nhiều quốc gia khác, là tìm ra một lối đi giúp Washington có thể “tuyên bố chiến thắng” mà không làm leo thang căng thẳng.

Một biến số quan trọng có thể là lệnh phong tỏa các cảng và tàu thuyền Iran của Mỹ. Một số chuyên gia cho rằng đây là bước đi phản tác dụng, khiến Tehran khó “giữ thể diện” để quay lại bàn đàm phán. Tuy nhiên, cũng có ý kiến nhận định biện pháp này tạo thêm đòn bẩy cho Washington.

Một kịch bản khả dĩ là Mỹ sử dụng lệnh phong tỏa như quân bài thương lượng, đổi lại việc Iran mở lại eo Hormuz. Từ đó, một tiến trình ngoại giao chính thức hơn có thể được khởi động để xử lý các vấn đề gai góc như chương trình hạt nhân, năng lực tên lửa và yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt của Tehran.

Giới phân tích cho rằng việc Washington tạm “giảm nhịp” có thể là bước đi hợp lý, tạo điều kiện để Iran chủ động đề xuất thay vì bị áp đặt các điều kiện có thể bị coi là phi thực tế hoặc tổn hại thể diện.

Dù vậy, không có gì đảm bảo Tehran sẽ phản hồi tích cực, ngay cả khi nước này đang chịu áp lực kinh tế nặng nề ảnh hưởng đến khả năng tái thiết quân sự.

Thời gian để các biện pháp phong tỏa phát huy hiệu quả có thể vượt quá sự kiên nhẫn chính trị của Washington cũng như sức chịu đựng của kinh tế toàn cầu trước việc eo Hormuz bị gián đoạn. Trong khi đó, giới lãnh đạo cứng rắn của Iran có thể sẵn sàng chấp nhận cái giá rất lớn.

Iran công bố video khẳng định tàu thuyền vẫn đi qua eo biển Hormuz Video được hãng thông tấn Fars của Iran đăng tải trên Telegram cho thấy các tàu thuyền di chuyển qua khu vực được cho là eo biển Hormuz, sau khi nhận được sự cho phép từ Tehran để đi vào Vịnh Ba Tư. CNN cho biết chưa thể xác minh độc lập các tuyên bố liên quan đến hành trình của những con tàu này.

Tehran cũng khó chấp nhận từ bỏ vĩnh viễn “lá bài Hormuz”, bởi cuộc xung đột lần này đã cho thấy bất kỳ đòn tấn công nào trong tương lai nhằm vào Iran đều có thể kéo theo nguy cơ phong tỏa tuyến hàng hải chiến lược này, gây chấn động kinh tế toàn cầu.

Một số đánh giá cho rằng các đợt không kích của Mỹ và Israel đã mang lại lợi thế tác chiến, làm suy yếu năng lực hạt nhân và ảnh hưởng khu vực của Iran, thậm chí tác động đến bộ máy kiểm soát trong nước.

Tuy nhiên, quyết định ban đầu phát động chiến dịch quân sự, cùng chuỗi thông điệp thiếu nhất quán và chiến lược nhiều biến động của Tổng thống Trump, đang đặt Mỹ trước nguy cơ trượt vào thế bất lợi về dài hạn.

Kịch bản này chỉ có thể đảo chiều nếu Washington, cùng sự tham gia rộng hơn của các bên quốc tế, tận dụng khoảng “ngừng” hiện tại để thiết kế một lối thoát ngoại giao bền vững cho cuộc khủng hoảng.

Phương Linh