Mỹ, Iran, các nước vùng Vịnh và 'thanh gươm đã được rút ra khỏi vỏ'

Cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran đã kéo dài 2 tháng và vẫn chưa có dấu hiệu nhanh chóng chấm dứt. Mặc dù lệnh ngừng bắn mong manh vẫn đang được duy trì, nhưng những nỗ lực nhằm biến thỏa thuận ngừng bắn thành một thỏa thuận lâu dài dường như đã bị đình trệ.

Hy vọng về các cuộc đàm phán tại thủ đô Islamabad của Pakistan vào cuối tháng 4 đã tan biến sau khi Tổng thống Donald Trump hủy chuyến đi của phái đoàn Mỹ, trong bối cảnh cả Iran và Mỹ vẫn kiên định với các yêu cầu riêng, đặc biệt là về chương trình hạt nhân của Tehran và quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Các quan chức và nhà phân tích dự đoán vòng đàm phán tiếp theo giữa Mỹ và Iran sẽ tập trung ngày càng nhiều hơn vào giới hạn làm giàu uranium và cách xử lý ảnh hưởng của Iran đối với eo biển Hormuz chứ không phải tên lửa hay các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực.

Các quan chức vùng Vịnh cảnh báo rằng cách tiếp cận này có nguy cơ củng cố sự kiểm soát của Iran đối với nguồn cung năng lượng ở Trung Đông bằng cách quản lý chứ không phải phá bỏ ảnh hưởng của nước này đối với eo biển, theo hãng tin Reuters.

Một tấm áp phích về cố Lãnh đạo tối cao Iran Ali Khamenei, người đã bị ám sát vào ngày đầu tiên của cuộc chiến tranh Mỹ-Israel chống lại Iran, xuất hiện trên Quảng trường Valiasr ở Tehran (Iran) Ảnh: Abedin Taherkenareh/EPA

Thanh gươm được rút ra khỏi vỏ

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn bế tắc về vấn đề làm giàu uranium, với việc Tehran bác bỏ cả việc không làm giàu uranium và yêu cầu vận chuyển kho dự trữ của mình ra nước ngoài. Chính vì vậy, các quan chức vùng Vịnh cho rằng sự thay đổi ưu tiên trên là điều đáng lo ngại.

“Cuối cùng thì, eo biển Hormuz sẽ là lằn ranh đỏ. Trước đây, nó không phải là vấn đề. Giờ thì khác. Mục tiêu đã thay đổi” - một nguồn tin vùng Vịnh thân cận với giới chính phủ nói với Reuters.

Các mối đe dọa của Iran đối với hoạt động vận chuyển hàng hải ở vùng Vịnh trong suốt cuộc chiến đã phá vỡ những điều cấm kỵ lâu đời xung quanh eo biển này, lần đầu tiên biến eo biển trở thành một đòn bẩy khả thi trong các cuộc đàm phán.

Vai trò trung tâm của Hormuz đã được Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev thẳng thắn nêu ra trong một bài đăng trên mạng xã hội X vào ngày 8-4. “Không rõ thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran sẽ diễn ra như thế nào. Nhưng có một điều chắc chắn: Iran đã thử nghiệm vũ khí hạt nhân của mình. Nó được gọi là eo biển Hormuz. Tiềm năng của nó là vô tận” - ông Medvedev nói.

Nhận xét này coi Hormuz như một đòn bẩy cho phép Iran tăng chi phí và định hình các quy tắc mà không cần vượt qua ngưỡng hạt nhân. Lời cảnh báo của ông Medvedev cũng làm rõ nỗi lo ngại trong các quốc gia vùng Vịnh rằng việc mở lại eo biển Hormuz có thể là thành quả lớn nhất mà các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ có thể đạt được.

Đối với các nước này, điều đó không đủ để đạt được mục tiêu giảm leo thang căng thẳng rộng hơn mà các quốc gia cho là tối quan trọng.

Các quan chức an ninh Iran cũng bày tỏ quan điểm tương tự, mô tả eo biển Hormuz không phải là một tình huống bất ngờ mà là một công cụ răn đe đã được chuẩn bị từ lâu. “Iran đã chuẩn bị trong nhiều năm cho kịch bản đóng cửa eo biển Hormuz, lên kế hoạch cho từng bước. Ngày nay, nó là một trong những công cụ hiệu quả nhất của Iran – một hình thức đòn bẩy địa lý đóng vai trò như một biện pháp răn đe mạnh mẽ” - một nguồn tin an ninh cấp cao của Iran nói với Reuters.

Nguồn tin này mô tả eo biển là một “tài sản quý giá, vô giá bắt nguồn từ địa lý của Iran – một tài sản mà thế giới không thể tước đoạt chính xác vì nó liên quan vị trí của Iran”.

Một nguồn tin Iran thứ hai, thân cận với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), cho rằng một điều cấm kỵ lâu đời xung quanh việc sử dụng Hormuz giờ đây đã bị phá vỡ. Nguồn tin này mô tả Hormuz như một thanh gươm “được rút ra khỏi vỏ” mà Mỹ và các quốc gia trong khu vực không thể phớt lờ, mang lại cho khu vực đòn bẩy chống lại các cường quốc bên ngoài.

Nỗi lo của các nước vùng Vịnh

Các nhà phân tích cho rằng điều khiến các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh lo ngại nhất là tên lửa, máy bay không người lái và lực lượng ủy nhiệm của Iran liên tục tấn công khu vực. Trong khi đó, các cuộc đàm phán ngày càng được định hình gần như hoàn toàn xung quanh eo biển Hormuz vì tác động kinh tế toàn cầu của nó, làm lu mờ các mối quan ngại về an ninh của vùng Vịnh.

Khói đen dày đặc cuồn cuộn bốc lên không trung phía trên cảng Jebel Ali (UAE) sau khi bị trúng mảnh vỡ từ một tên lửa bị đánh chặn của Iran hồi tháng 3. Ảnh: EPA

Theo các nguồn tin từ vùng Vịnh, về bản chất, tranh chấp Hormuz không phải là về việc ai kiểm soát eo biển mà là về việc ai đặt ra các quy tắc đi lại, phản ánh một sự dịch chuyển rộng hơn khỏi các chuẩn mực quốc tế cố định sang các thỏa thuận dựa trên quyền lực.

Bà Ebtesam Al-Ketbi - Chủ tịch Trung tâm Chính sách Emirates - cho rằng điều đó cho thấy sự mất cân bằng giữa những người định nghĩa các quy tắc và những người phải gánh chịu hậu quả khi các quy tắc bị vi phạm.

Các nhà phân tích cảnh báo rằng cách tiếp cận như vậy trong các cuộc đàm phán sẽ không giải quyết được căng thẳng mà chỉ ổn định chúng ở mức độ có thể kiểm soát được. Kết quả có thể phù hợp với Washington và Tehran nhưng lại có nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn cho các quốc gia vùng Vịnh đang sống dưới mối đe dọa tên lửa.

Cuộc chiến của Mỹ và Israel chống lại Iran, bắt đầu từ ngày 28-2, đã khiến các nền kinh tế vùng Vịnh phải gánh chịu hậu quả, từ các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng đến chi phí xuất khẩu và bảo hiểm tăng cao. Các tuyến đường xuất khẩu thương mại thay thế làm tăng chi phí và vẫn phải đối mặt mối đe dọa tên lửa từ Iran.

Các nhà ngoại giao cho biết các quan chức vùng Vịnh đã kêu gọi Washington không nên dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt, mà ủng hộ cách tiếp cận theo từng giai đoạn để thăm dò hành vi của Iran. Họ nói rằng các mối đe dọa cốt lõi vẫn chưa được giải quyết, đáng chú ý là các tên lửa có khả năng tấn công các thủ đô vùng Vịnh và các lực lượng ủy nhiệm thân Iran.

Ông Abdulaziz Sager - Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu vùng Vịnh - cho biết việc giải quyết vấn đề Iran đòi hỏi "một cách tiếp cận khác".

"Mỹ là một phần không thể thiếu của an ninh khu vực... Nhưng điều đó không có nghĩa là hành động đơn phương, tiến hành can thiệp toàn diện mà không có sự tham gia của khu vực” - ông Sager nhận định.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng năng lực quân sự của Mỹ tiếp tục định hình kết quả thông qua ưu thế vượt trội khi các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh đã sống sót qua cuộc chiến phần lớn là nhờ vào hệ thống phòng thủ của chính họ và các loại vũ khí hiện đại do Mỹ cung cấp như hệ thống phòng không THAAD và Patriot.

THẾ VINH