Mỹ duy trì phong tỏa Iran, bế tắc hạt nhân kéo dài, giá dầu tăng mạnh

Phát biểu trong cuộc trả lời phỏng vấn Axios mới đây, Tổng thống Trump khẳng định Washington không có kế hoạch dỡ bỏ phong tỏa nhằm vào các cảng của Iran, đồng thời bác bỏ khả năng mở lại eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch trong vận chuyển năng lượng toàn cầu – như một phần của nỗ lực nối lại đàm phán giữa hai bên.

Theo nhà lãnh đạo Mỹ, biện pháp phong tỏa đang phát huy hiệu quả cao hơn so với các lựa chọn quân sự trực tiếp. Ông nhấn mạnh Iran “không thể sở hữu vũ khí hạt nhân”, đồng thời cho rằng sức ép hiện nay sẽ còn gia tăng đối với Tehran trong thời gian tới. Những phát biểu này phản ánh lập trường cứng rắn của Washington, đồng thời cho thấy Nhà Trắng chưa sẵn sàng nhượng bộ để thúc đẩy tiến trình đối thoại.

Mỹ tiếp tục phong tỏa hàng hải, thỏa thuận ngừng bắn với Iran thêm mong manh. Ảnh minh họa Reuters.

Trước đó, phía Iran đã đưa ra đề xuất về một thỏa thuận với phạm vi hạn chế, theo đó Tehran sẽ chấm dứt việc phong tỏa eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ các biện pháp bao vây đối với các cảng của nước này. Tuy nhiên, các phát biểu mới nhất của Tổng thống Trump cho thấy đề xuất này đã không được chấp nhận.

Giới quan sát nhận định việc Mỹ duy trì sức ép tối đa, trong khi Iran kiên quyết gắn việc nối lại đàm phán với điều kiện dỡ bỏ phong tỏa, đang khiến tiến trình ngoại giao rơi vào thế bế tắc. Sau lệnh ngừng bắn đạt được hồi đầu tháng, hai bên đã tiến hành một vòng đàm phán tại Pakistan, song không đạt được đột phá đáng kể.

Trên thực địa, các động thái quân sự và kiểm soát hàng hải tiếp tục được hai bên triển khai. Quân đội Mỹ thông báo đã bắt giữ ít nhất hai tàu thương mại có liên quan đến Iran, đồng thời chuyển hướng 39 tàu khác trong khu vực trong những tuần gần đây. Về phần mình, Tehran cũng tiến hành bắt giữ một số tàu mà họ cáo buộc vi phạm quy định hàng hải, làm gia tăng nguy cơ va chạm trên biển.

Căng thẳng leo thang tại khu vực Vịnh đã tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng thế giới. Trong phiên giao dịch sáng 30/4, giá dầu Brent – chuẩn tham chiếu quốc tế – đã vượt ngưỡng 119 USD/thùng, phản ánh lo ngại của giới đầu tư về khả năng gián đoạn nguồn cung qua eo biển Hormuz. Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ trung bình đã vượt mức 4,22 USD/gallon (1,11 USD/lít), tăng mạnh so với mức dưới 3 USD trước khi xung đột bùng phát, qua đó gia tăng áp lực lạm phát đối với nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Các chuyên gia cho rằng nếu tình trạng đối đầu kéo dài, giá năng lượng có thể tiếp tục duy trì ở mức cao, ảnh hưởng tiêu cực tới tăng trưởng kinh tế toàn cầu, đặc biệt là các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nhiên liệu.

Về phía Iran, giới chức nước này đã có những phản ứng cứng rắn trước các biện pháp của Mỹ. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cáo buộc Washington đang tìm cách “kích hoạt sức ép kinh tế và chia rẽ nội bộ” nhằm làm suy yếu hoặc thậm chí gây bất ổn từ bên trong đối với Tehran. Ông khẳng định Iran sẽ vượt qua các thách thức và giành chiến thắng trong cuộc đối đầu hiện nay.

Một nguồn tin an ninh cấp cao của Iran, được truyền thông nhà nước dẫn lời, cũng cảnh báo rằng các biện pháp phong tỏa của Mỹ sẽ sớm phải đối mặt với “hành động thực tế và chưa từng có”, làm dấy lên quan ngại về khả năng leo thang mới trong thời gian tới.

Trong khi đó, Tổng thống Trump tiếp tục nhấn mạnh Mỹ đã làm suy giảm đáng kể năng lực quân sự của Iran, cho rằng lực lượng này hiện chỉ còn lại một phần nhỏ kho tên lửa. Tuy nhiên, các đánh giá độc lập về tình hình quân sự khu vực vẫn cho thấy năng lực của Iran, đặc biệt trong lĩnh vực tên lửa và các lực lượng ủy nhiệm, vẫn là yếu tố đáng kể trong cán cân an ninh Trung Đông.

Bất đồng giữa hai bên không chỉ giới hạn ở các biện pháp quân sự và kinh tế, mà còn tập trung vào những khác biệt sâu sắc liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Tehran khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân, song nhấn mạnh quyền phát triển chương trình hạt nhân dân sự, bao gồm hoạt động làm giàu uranium trong nước. Ngược lại, Washington yêu cầu Iran phải dỡ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân như một điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận nào.

Ngoài ra, Iran cũng bác bỏ các yêu cầu hạn chế chương trình tên lửa và máy bay không người lái, cũng như chấm dứt hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực như Hezbollah và Hamas – những nội dung được Mỹ và Israel coi là điều kiện quan trọng để đảm bảo ổn định khu vực.

Trong bối cảnh bế tắc kéo dài, các nỗ lực trung gian quốc tế đang được thúc đẩy nhằm tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Ngày 29/4, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã có cuộc điện đàm với Tổng thống Trump. Ông Putin trước đó hai ngày đã gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại St Petersburg.

Theo Điện Kremlin, Nga đã đưa ra một số đề xuất nhằm thu hẹp bất đồng liên quan đến chương trình hạt nhân Iran, đồng thời khẳng định sẽ duy trì các kênh liên lạc với Tehran, các quốc gia vùng Vịnh, Israel và phía Mỹ nhằm thúc đẩy tiến trình đối thoại.

Ở một diễn biến liên quan, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã có cuộc gặp với Chủ tịch Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế Mirjana Spoljaric, trong đó phía Iran lên án các cuộc tấn công mà họ cho là nhằm vào các mục tiêu dân sự như trường học, cơ sở văn hóa và bệnh viện. Bộ Ngoại giao Iran kêu gọi cộng đồng quốc tế và các tổ chức có thẩm quyền cần có lập trường rõ ràng, kiên quyết lên án và xử lý các hành vi vi phạm luật pháp quốc tế.

Giới phân tích nhận định tình hình hiện nay cho thấy nguy cơ kéo dài của một cuộc đối đầu “cường độ thấp” nhưng tiềm ẩn khả năng leo thang nhanh chóng nếu xảy ra các sự cố ngoài ý muốn. Việc hai bên đều duy trì lập trường cứng rắn, trong khi các kênh đối thoại chưa đạt được tiến triển, đang khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận trong ngắn hạn trở nên hạn chế.

Trong bối cảnh đó, vai trò của các bên trung gian, cùng với áp lực từ cộng đồng quốc tế, được cho là yếu tố then chốt nhằm ngăn chặn xung đột lan rộng và tạo điều kiện nối lại các cuộc đàm phán thực chất.

Duy Tiến (Theo Reuters, Al Jazeera)