Mỹ công bố thỏa thuận 14 điểm với Iran, mở đường cho tiến trình hòa bình mới

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran ngày 17-6. Ảnh: IRNA

Khuôn khổ 14 điểm cho tiến trình hòa bình Mỹ - Iran

Ngày 17-6, một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ đã công bố nội dung chính thức của bản ghi nhớ gồm 14 điều khoản giữa Washington và Tehran. Động thái này diễn ra sau khi Nhà Trắng đối mặt với nhiều chỉ trích liên quan đến việc không công khai nội dung văn kiện được cho là sẽ định hình tương lai quan hệ giữa hai quốc gia vốn đối đầu trong nhiều thập niên.

Theo thông tin được phía Mỹ công bố, bản ghi nhớ xác lập một khuôn khổ tạm thời nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự giữa hai bên và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận toàn diện trong vòng 60 ngày. Điều khoản đầu tiên khẳng định Mỹ, Iran cùng các lực lượng đồng minh liên quan cam kết chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Hai bên cũng cam kết không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực chống lại nhau trong tương lai.

Bản ghi nhớ đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của mỗi nước, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Mỹ cam kết từng bước dỡ bỏ phong tỏa hải quân, nới lỏng các biện pháp hạn chế đối với xuất khẩu dầu của Iran và tiến tới chấm dứt hệ thống trừng phạt hiện hành theo lộ trình được thống nhất trong thỏa thuận cuối cùng.

Về phía Iran, Tehran tái khẳng định không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời đồng ý duy trì nguyên trạng chương trình hạt nhân trong thời gian đàm phán. Hai bên cũng nhất trí tìm kiếm cơ chế xử lý lượng uranium đã làm giàu dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Một điểm đáng chú ý khác là cam kết của Mỹ cho phép Iran tiếp cận các khoản tiền và tài sản đang bị phong tỏa ngay khi bản ghi nhớ được triển khai. Washington cũng cam kết phối hợp cùng các đối tác khu vực xây dựng chương trình phát triển kinh tế cho Iran với tổng giá trị tối thiểu 300 tỷ USD.

Những điều chỉnh đáng chú ý so với bản dự thảo rò rỉ

Dù giữ nguyên phần lớn nội dung cốt lõi, văn bản chính thức được công bố cho thấy một số khác biệt quan trọng so với dự thảo bị rò rỉ trước đó. Đáng chú ý nhất là vai trò của Lebanon trong thỏa thuận. Nếu bản dự thảo chỉ đề cập việc chấm dứt chiến sự trên mọi mặt trận, thì văn bản cuối cùng bổ sung cam kết bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon. Tên quốc gia này được nhắc tới ba lần trong điều khoản đầu tiên.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định việc chấm dứt chiến tranh tại Lebanon có ý nghĩa quan trọng không kém các điều khoản liên quan trực tiếp đến Iran. Theo ông, Tehran coi sự ổn định của Lebanon là một phần không thể tách rời của tiến trình hòa bình hiện nay.

Một thay đổi khác liên quan đến lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ. Trong dự thảo ban đầu, Washington được cho là sẽ dỡ bỏ phong tỏa ngay sau khi ký kết. Tuy nhiên, ở văn bản chính thức, Mỹ chỉ cam kết bắt đầu quá trình dỡ bỏ ngay sau khi ký và hoàn tất trong vòng 30 ngày. Theo giới quan sát, cách diễn đạt mới cho phép Washington có thêm dư địa để kiểm chứng việc thực hiện các cam kết từ phía Iran trước khi hoàn tất toàn bộ nghĩa vụ của mình.

Vấn đề tài sản bị phong tỏa của Iran cũng được điều chỉnh theo hướng có lợi hơn cho Tehran. Thay vì phụ thuộc vào tiến triển của các cuộc đàm phán như trong bản rò rỉ, văn bản chính thức quy định Mỹ sẽ cho phép Iran sử dụng các khoản tiền và tài sản bị đóng băng ngay khi bản ghi nhớ được triển khai.

Hormuz và hồ sơ hạt nhân tiếp tục là phép thử lớn nhất

Trong số các nội dung của bản ghi nhớ, tương lai eo biển Hormuz được xem là một trong những vấn đề có ý nghĩa chiến lược nhất. Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải huyết mạch kết nối Vịnh Ba Tư với biển Oman, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu. Kể từ khi xung đột bùng phát, việc Iran phong tỏa tuyến đường này đã gây ra những lo ngại lớn đối với thị trường năng lượng thế giới.

Theo văn bản vừa được công bố, Iran không chỉ có trách nhiệm khôi phục hoạt động hàng hải và rà phá thủy lôi mà còn được trao vai trò lớn hơn trong việc xây dựng cơ chế quản lý tương lai của eo biển. Tehran sẽ tiến hành tham vấn với Oman và các quốc gia ven Vịnh nhằm thiết lập mô hình quản lý mới phù hợp với luật pháp quốc tế.

Giới chức Iran cho biết các cuộc tham vấn với Oman đã được triển khai từ trước và hai nước đang hoàn thiện các cơ chế phối hợp để bảo đảm tự do hàng hải trong khi vẫn duy trì quyền chủ quyền của các quốc gia ven eo biển. Trong khi đó, chương trình hạt nhân vẫn là vấn đề phức tạp nhất trong tiến trình đàm phán sắp tới. Tehran khẳng định năng lực tên lửa và các chương trình phòng thủ sẽ không nằm trên bàn thương lượng. Theo phía Iran, các cuộc đàm phán kéo dài 60 ngày chỉ tập trung vào hồ sơ hạt nhân và lộ trình dỡ bỏ trừng phạt.

Việc Mỹ và Iran chính thức ký kết bản ghi nhớ được xem là bước đột phá quan trọng sau nhiều tháng đối đầu quân sự và căng thẳng ngoại giao. Tuy nhiên, như chính giới chức Iran thừa nhận, việc thực thi các cam kết có thể sẽ khó khăn hơn nhiều so với quá trình đàm phán và ký kết, đặc biệt trong bối cảnh hai bên vẫn tồn tại khoảng cách lớn về lòng tin và các lợi ích chiến lược lâu dài.

AN BÌNH