Muốn 'đi sau về trước', Việt Nam cần giải bài toán quản trị AI

Singapore là quốc gia có diện tích nhỏ, gần như không có tài nguyên thiên nhiên nhưng nhiều năm liền vẫn nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về năng lực đổi mới sáng tạo. Theo Đại sứ, yếu tố cốt lõi nào tạo nên thành công đó?

Có thể nói, Singapore nhiều năm qua luôn được xem là một hình mẫu thành công về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo tôi, nền tảng của thành công đó có thể khái quát bằng 5 chữ D, phản ánh một mô hình quản trị quốc gia hiệu quả. Điều đáng chú ý là Singapore không sở hữu nhiều công nghệ lõi mang tính chiến lược, nhưng lại biết cách xây dựng một hệ thống quản trị đủ năng lực để khai thác tối đa nguồn lực và thúc đẩy đổi mới.

Chữ D đầu tiên là Direction (Định hướng). Chính phủ Singapore theo đuổi tầm nhìn dài hạn với các chiến lược được hoạch định xuyên suốt và triển khai đồng bộ trên toàn bộ hệ thống. Ngay từ đầu những năm 2000, nước này đã thúc đẩy Chính phủ số, tiếp đó là chương trình Quốc gia thông minh vào năm 2014 và hiện nay là chiến lược Quốc gia AI. Những định hướng này không dừng ở cấp hoạch định mà được cụ thể hóa trong hoạt động của tất cả các bộ, ngành.

Chữ D thứ hai là Digital Government (Chính phủ số). Theo đó, chính phủ không chỉ đóng vai trò kiến tạo chính sách mà còn là đơn vị tiên phong ứng dụng công nghệ, trở thành "khách hàng đầu tiên" của các giải pháp số, qua đó khuyến khích doanh nghiệp đổi mới và phát triển các sản phẩm công nghệ.

Chữ D thứ ba là Data(Dữ liệu). Singapore coi dữ liệu là tài sản quốc gia, thay vì tài sản riêng của từng cơ quan. Trên cơ sở đó, dữ liệu được chia sẻ để phục vụ hoạt động quản lý nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Điển hình là nền tảng MyInfo, khi người dân và doanh nghiệp chỉ cần cung cấp thông tin một lần, sau đó dữ liệu được cập nhật và khai thác trên toàn hệ thống, đồng thời vẫn được quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm an toàn và bảo mật.

Chữ D thứ tư là Digital Talent (Nguồn nhân lực số). Dù quy mô dân số không lớn, Singapore vẫn xây dựng được lợi thế cạnh tranh nhờ khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao từ khắp thế giới và hấp dẫn các tập đoàn quốc tế đặt trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D). Song song với đó, chính phủ Singapore đầu tư mạnh cho chương trình SkillsFuture, hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng về AI, an ninh mạng và công nghệ số thông qua các khoản tín dụng đào tạo, tạo điều kiện để mỗi cá nhân chủ động nâng cao năng lực và đào tạo chuyển đổi kỹ năng, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Chữ D cuối cùng là Delivery(Thực thi). Theo tôi, đây chính là yếu tố bảo đảm các chiến lược được hiện thực hóa. Năng lực tổ chức thực hiện hiệu quả giúp chính phủ Singapore triển khai đồng bộ các chính sách, biến định hướng thành kết quả cụ thể thay vì chỉ dừng ở các mục tiêu trên giấy.

Tóm lại, mô hình quản trị dựa trên 5 chữ D đã tạo nền tảng để Singapore trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo tôi, điều cốt lõi không nằm ở việc sở hữu công nghệ tiên tiến, mà ở cách một quốc gia xây dựng và vận hành mô hình quản trị để tạo động lực cho đổi mới và phát triển.

Thưa Đại sứ Trần Phước Anh, không chỉ phát triển hạ tầng số, Singapore còn được đánh giá là quốc gia đi đầu về quản trị dữ liệu và phát triển AI có trách nhiệm. Theo Đại sứ, đâu là những bài học quan trọng nhất mà Việt Nam có thể tham khảo trong giai đoạn hiện nay?

Theo tôi, đây không chỉ là một bài học lớn mà còn là bài học quan trọng nhất. Nếu như cách đây khoảng 10-15 năm, năng lực cạnh tranh của một quốc gia chủ yếu dựa trên đầu tư hạ tầng viễn thông và internet, thì hiện nay lợi thế lại phụ thuộc rất nhiều vào năng lực quản trị dữ liệu và phát triển AI một cách có trách nhiệm. Từ kinh nghiệm của Singapore, có thể rút ra 5 bài học đáng tham khảo.

Bài học đầu tiên là phải coi dữ liệu là tài sản quốc gia, được chia sẻ, đồng bộ và chuẩn hóa để các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp cũng như người dân cùng khai thác. Muốn làm được điều đó cần đầu tư đồng bộ vào hạ tầng dữ liệu, cơ sở dữ liệu và hệ thống định danh số. Chẳng hạn, Singapore phát triển nền tảng Singpass, trong khi Việt Nam đang xây dựng VNeID. Lãnh đạo hai nước cũng đã trao đổi về khả năng tích hợp hai hệ thống này nhằm tận dụng nguồn dữ liệu "sạch, sống, đủ", qua đó nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công.

Bài học thứ hai là phát triển AI phải song hành với quản trị, bảo đảm tính minh bạch, an toàn và trách nhiệm trong quá trình khai thác. Singapore là một trong những quốc gia tiên phong xây dựng bộ công cụ AI Verify nhằm đánh giá tính minh bạch và mức độ an toàn của các hệ thống AI. Chính phủ nước này nhận thức rất rõ rằng muốn khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng AI trên diện rộng thì trước hết phải xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn đủ tin cậy để bảo đảm AI phục vụ lợi ích xã hội và hạn chế tối đa những rủi ro có thể phát sinh.

Thứ ba, AI phải được phát triển từ nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế và xã hội, chứ không phải để trình diễn công nghệ. Singapore lựa chọn những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng rõ rệt như tài chính, y tế, logistics... rồi tập trung thúc đẩy ứng dụng AI trong các lĩnh vực đó, qua đó tạo hiệu quả thiết thực cho nền kinh tế.

Bài học thứ tư là xây dựng môi trường đủ hấp dẫn để thu hút nhân tài và các doanh nghiệp AI. Singapore đã tạo dựng được nền tảng pháp lý và môi trường đầu tư có độ tin cậy cao, qua đó thu hút nhiều tập đoàn công nghệ cũng như các trung tâm nghiên cứu và phát triển đặt trụ sở tại đây. Điều quan trọng hơn là quốc gia này không chỉ tiếp nhận công nghệ mà còn từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho toàn bộ nền kinh tế.

Cuối cùng, chính phủ phải đóng vai trò tiên phong trong ứng dụng AI và đầu tư nguồn lực cho AI. Khi Nhà nước đi đầu trong đầu tư hạ tầng, xây dựng tiêu chuẩn và tạo lập khuôn khổ quản trị minh bạch, toàn xã hội sẽ có niềm tin để tham gia, từ đó cùng khai thác và hưởng lợi từ các công nghệ mới.

Singapore là quốc gia tập trung nhiều doanh nghiệp công nghệ, quỹ đầu tư và trung tâm đổi mới sáng tạo có tầm ảnh hưởng trong khu vực. Theo Đại sứ, ngoại giao có thể đóng vai trò kết nối như thế nào giữa các doanh nghiệp, trung tâm đổi mới sáng tạo và nguồn lực công nghệ của Việt Nam-Singapore? Đồng thời, đâu sẽ là những lĩnh vực hợp tác có nhiều dư địa nhất giữa hai nước trong thời gian tới?

Theo tôi đầu tiên là phải khai thác nguồn lực trí thức kiều bào tại địa bàn. Singapore có đội ngũ chuyên gia, trí thức trẻ người Việt rất đông đang làm việc tại các tập đoàn đa quốc gia, các trường đại học và viện nghiên cứu. Riêng tại A*STAR - Cơ quan Khoa học, Công nghệ và Nghiên cứu của Singapore, hiện có gần 100 chuyên gia người Việt, bên cạnh lực lượng đông đảo đang công tác tại nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn. Theo tôi, đây là nguồn lực rất quan trọng.

Bên cạnh đó là phải có những "đặt hàng" thật cụ thể, gắn với từng dự án và từng sản phẩm đầu ra, chứ không thể chỉ dừng ở những định hướng chung. Đây cũng là điều Đại sứ quán Việt Nam tại Singapore luôn trăn trở, với mong muốn hiện thực hóa các chủ trương của lãnh đạo trong nước bằng những hoạt động thiết thực, mang lại kết quả cụ thể, góp phần vào mục tiêu tăng trưởng của Việt Nam.

Chính vì vậy, đối với Đại sứ quán, kết nối trong ngoại giao khoa học, công nghệ luôn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Với nguồn lực còn hạn chế, chúng tôi chủ động phối hợp với cộng đồng trí thức người Việt tại Singapore thông qua Ban liên lạc cộng đồng người Việt Nam tại Singapore và Tiểu ban Khoa học - Công nghệ. Chúng tôi rất may mắn khi có nhiều chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực như lượng tử, AI, bán dẫn, blockchain hay vật liệu tiên tiến. Nhiều người trong số đó đã có uy tín ở tầm khu vực và quốc tế. Theo tôi, đây chính là những cầu nối rất quan trọng để các cơ quan đại diện khai thác và tạo ra những kết quả hợp tác cụ thể.

Về nội dung kết nối, trước hết chúng ta có thể tăng cường hợp tác giữa các trung tâm đổi mới sáng tạo, viện nghiên cứu và trường đại học của hai nước. Việt Nam hiện đã có Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh. Nếu kết nối các đơn vị này với hệ thống viện nghiên cứu và trường đại học của Singapore, tôi tin rằng, Đại sứ quán hoàn toàn có thể làm tốt vai trò cầu nối.

Ngoài ra, tôi cho rằng cần kết nối mạnh hơn hệ sinh thái khởi nghiệp của hai nước. Các doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam có năng lực và nhiều ý tưởng tốt, nhưng còn cần thêm nguồn lực để phát triển. Trong khi đó, Singapore lại có thế mạnh về vốn, môi trường đầu tư và hệ sinh thái hỗ trợ. Đại sứ quán nên đóng vai trò kết nối hai hệ sinh thái này để phát huy lợi thế của mỗi bên.

Chúng ta cũng có thể khai thác chung các phòng thí nghiệm với hệ thống trang thiết bị hiện đại của Singapore, đồng thời triển khai các chương trình nghiên cứu chung và cùng chia sẻ kết quả nghiên cứu. Tôi cho rằng, đây là hướng hợp tác rất thiết thực.

Chúng tôi sẽ tiếp tục đưa các doanh nghiệp công nghệ của Singapore cũng như các tập đoàn quốc tế đang đặt trụ sở tại Singapore đến tìm hiểu cơ hội tại Việt Nam. Qua quá trình làm việc tại địa bàn, tôi nhận thấy mức độ quan tâm của các doanh nghiệp này đối với thị trường Việt Nam đang ngày càng lớn, bởi họ đánh giá Việt Nam có tiềm năng phát triển rất sáng trong tương lai.

Ngược lại, chúng tôi cũng mong muốn tạo điều kiện để các doanh nghiệp công nghệ của Việt Nam sang Singapore học hỏi mô hình, kết nối đối tác và tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của nước bạn. Theo tôi, đó sẽ tiếp tục là một trong những trọng tâm của ngoại giao khoa học, công nghệ trong thời gian tới.

Có quan điểm cho rằng chúng ta không nên nhìn AI và nguồn nhân lực trẻ như hai yếu tố đối lập, mà điều quan trọng là làm thế nào để người lao động khai thác AI hiệu quả nhất. Dưới góc nhìn của Đại sứ, Việt Nam cần chuẩn bị những điều kiện gì để vừa tận dụng sức mạnh của AI, vừa phát huy lợi thế của lực lượng lao động trẻ?

Ở góc độ địa bàn Singapore, tôi cho rằng, đây là quốc gia có rất nhiều kinh nghiệm trong quản trị AI, từ AI Governance, AI Verify đến xây dựng Chính phủ số và Quốc gia thông minh. Theo tôi, điều quan trọng là làm thế nào để Việt Nam có thể hợp tác với Singapore theo đúng tinh thần "đi sau, về trước" trong phát triển khoa học, công nghệ, nhất là khi AI đang thay đổi với tốc độ rất nhanh.

Tôi cho rằng đây cũng là cơ hội để chúng ta học hỏi, tiếp thu kinh nghiệm về thể chế và mô hình quản trị AI. Singapore đã xây dựng nhiều cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) cũng như các khuôn khổ quản trị tương đối hoàn thiện. Thông qua các cơ quan đại diện ở nước ngoài, chúng ta có thể kết nối các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu của Việt Nam với các đối tác Singapore để cùng trao đổi kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác.

Tôi hoàn toàn nhất trí rằng, vấn đề hiện nay không còn là có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất, tạo ra nhiều giá trị nhất cho nền kinh tế, cho xã hội và cho quá trình phát triển của đất nước.

Theo tôi, Singapore là một mô hình rất đáng để Việt Nam tham khảo. Dĩ nhiên, việc vận dụng cần phù hợp với điều kiện thực tiễn, trình độ phát triển cũng như mục tiêu của Việt Nam trong từng giai đoạn.

Nếu được lựa chọn một bài học hoặc một chính sách tâm đắc nhất từ nước sở tại để gợi mở cho Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Đại sứ sẽ chọn điều gì?

Theo tôi, bài học lớn nhất từ Singapore chính là mô hình quản trị quốc gia. Thực tiễn cho thấy, Singapore đã xây dựng được cơ chế phối hợp rất hiệu quả giữa nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và giới đầu tư. Chính sự gắn kết chặt chẽ giữa các chủ thể này đã hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vận hành đồng bộ và phát huy hiệu quả trên thực tế.

Thời gian gần đây, Việt Nam cũng đang thúc đẩy mô hình TechConnect, tăng cường kết nối công nghệ với Singapore. Tôi cho rằng, đây là một hướng đi rất phù hợp.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để triển khai mô hình này một cách hiệu quả. Muốn vậy, cần có sự đồng hành của các cơ quan đại diện ở nước ngoài, các bộ, ngành trong nước, các trường đại học, viện nghiên cứu và đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp. Khi tất cả các chủ thể cùng tham gia, cùng tạo ra giá trị và cùng hưởng lợi, họ sẽ sẵn sàng đầu tư nguồn lực cũng như duy trì hợp tác lâu dài.

Bởi vậy, theo tôi, điều Việt Nam có thể tham khảo nhiều nhất từ Singapore không chỉ là một chính sách cụ thể, mà là mô hình quản trị quốc gia trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đó mới là nền tảng để kết nối nguồn lực, chuyển hóa tri thức thành giá trị và tạo động lực phát triển bền vững.

Trân trọng cảm ơn Đại sứ!

Trung Anh