Muốn có liêm chính phải có cơ chế để tạo ra liêm chính

Minh họa: AI.

Xây dựng hệ thống “miễn dịch” cho nền công vụ

Từ điển Tiếng Việt thì “liêm” là “không tham lam, trong sạch”, “chính” là “ngay thẳng, đúng đắn, trái với tà”, “liêm chính” là “trong sạch và ngay thẳng”. Tuy nhiên, hiểu một cách toàn diện và rộng hơn thì liêm chính là “việc tuân thủ các quy tắc, chuẩn mực chung”.

Liêm chính gắn với yêu cầu và đòi hỏi về một nền đạo đức công vụ. Nó là những phép tắc, chuẩn mực trong việc thực thi công vụ, điều chỉnh các mối quan hệ liên quan đến việc thực thi công vụ. Xây dựng và thực hiện liêm chính được xem như một giải pháp để tạo dựng một hệ thống miễn dịch cho nền công vụ trước sức tàn phá âm thầm nhưng gây ra tác hại rất lớn của tham nhũng, tiêu cực.

Ngay trong những ngày đầu tiên của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ vừa được thành lập, trong thư gửi UBND các kỳ, huyện, tỉnh, làng ngày 17/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc đến các làng đều là công bộc của dân, nghĩa là gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân”. Như vậy Người nhấn mạnh đến việc xét về mặt bản chất nhà nước là nhà nước cách mạng phục vụ nhân dân và đề cao thanh liêm, đạo đức của công bộc.

Chúng ta trông chờ vào sự liêm chính của cán bộ. Tuy nhiên, phẩm chất đạo đức cần được hỗ trợ bởi những cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả. Chuyển đổi số chính là công cụ quan trọng để tạo lập môi trường mà ở đó mọi hoạt động công vụ được thực hiện công khai, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát bằng dữ liệu.

Nhìn vào thực tế những năm qua chúng ta sẽ thấy những gì được Bác cảnh báo từ năm 1945 vẫn là một bài học lớn. Công cuộc chống tham nhũng cho thấy thất thoát tài sản của nhà nước, của nhân dân với những con số rất lớn, rất nghiêm trọng đã đành, nhưng mất mát niềm tin còn ghê gớm hơn nhiều. Một nền công vụ nếu được thực thi không dựa trên quy tắc và chuẩn mực chung, mà chỗ này chỗ khác người dân, doanh nghiệp phải dùng “phong bì”, phải “bôi trơn” thì sẽ khiến niềm tin của nhân dân vào các cơ quan chính quyền, vào cán bộ công chức giảm sút. Nhìn vào số cán bộ bị xử lý kỷ luật, bị vướng vòng lao lý trong những năm qua đã thấy một sự mất mát lớn do cán bộ không giữ được liêm chính.

Liêm chính của những người ở vị trí quản lý nói cho cùng phải là phẩm chất được thể hiện bằng hành động thực tế và được đánh giá bằng kết quả cụ thể. Cho nên trong rất nhiều trường hợp có những người có những bước đi khác nhau, phương pháp khác nhau và sự đánh giá công tâm đối với họ là nhìn vào kết quả cuối cùng. Tất nhiên, đó phải là kết quả đứng trên lợi ích của nhân dân, của đất nước, bảo vệ quyền lợi cho số đông người lao động. Như thế, đạo đức công vụ là đảm bảo được sự tuân thủ các quy tắc và chuẩn mực chung.

Điều này cho thấy nhân cách cần phải được đề cao, như một nhân tố quan trọng trong năng lực, yêu cầu cần phải có của một người ở vị trí lãnh đạo. Đó là trình độ văn hóa đủ để nắm vững và làm chủ sự phát triển phức tạp của xã hội hiện nay. Đó là trình độ chuyên môn, là khoa học quản lý đủ năng lực khám phá, hiểu biết về con người và tâm lý con người, từ đó mới có thể đề ra các phương pháp quản lý thích hợp.Một cơ quan quản lý có liêm chính không phải chỉ là tìm lỗi và xử phạt các cơ quan thuộc hệ thống quản lý mà là phải tạo cơ chế cho cấp dưới phát huy hết sáng kiến, sự sáng tạo. Tính nguyên tắc là điều phải giữ nhưng sự tinh tế cũng cần. Người làm quản lý nghiêm khắc với chính bản thân song phải độ lượng trong cách nhìn nhận, đánh giá cấp dưới và quần chúng.

Nói về sự liêm chính, đôi khi chúng ta hiểu đó như một khái niệm mơ hồ, rất khó để đánh giá cho thấu. Mặc dù như đã nói ở trên, về mặt khái niệm nó hiển nhiên là việc trong sạch và ngay thẳng, là việc tuân thủ các nguyên tắc và chuẩn mực chung.

Phẩm chất này được biểu hiện sinh động ở khả năng tiếp cận một cách phù hợp các hoàn cảnh, tình huống xuất hiện, tìm ra con đường ngắn nhất để đạt tới mục tiêu. Dù dưới hình thức này hay hình thức khác, dù thông qua các phong cách lãnh đạo, quản lý khác nhau, thì phẩm chất đạt được là phải tạo ra uy tín của con người ấy, tổ chức ấy. Uy tín cao hay thấp, phụ thuộc vào khả năng phấn đấu, tu dưỡng của chủ quan mỗi người. Uy tín có lẽ không tùy thuộc vào vị trí quản lý, chức vụ cao hay thấp mà uy tín của người quản lý được hình thành trên cơ sở của chính phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức và phẩm chất trí tuệ của người đó.

Quản trị bằng dữ liệu để xây dựng môi trường công vụ minh bạch, liêm chính

Những kết quả đạt được trong thời gian qua đã khẳng định quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong đấu tranh phòng chống tham nhũng, tiêu cực. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy rằng một nền quản trị hiện đại không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và xử lý vi phạm mà phải hướng tới mục tiêu cao hơn là ngăn ngừa sai phạm ngay từ khi chưa phát sinh. Tinh thần đó được thể hiện sâu sắc trong chỉ đạo của Tổng Bí thư về việc gắn chuyển đổi số với phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và kiểm soát, giám sát trên dữ liệu.

Khi nói về cán bộ liêm chính, Chính phủ liêm chính, cơ quan liêm chính, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói đến vế thứ 2 là “xây dựng thể chế để không tạo ra tham nhũng”.

Đây là một phát biểu nhận diện đầy đủ những điểm nghẽn, kẽ hở làm phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đùn đẩy, né tránh, sợ trách nhiệm. Từ đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị, đẩy mạnh phòng ngừa từ sớm từ xa gắn với kiểm soát quyền lực ở cơ sở và giám sát bằng dữ liệu. Trọng tâm là, tăng cường kiểm soát quyền lực, thường xuyên giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cán bộ, đảng viên ở cấp cơ sở, hoàn thành việc giám sát đối với 5 Quy định của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, trước hết là trong công tác cán bộ; kịp thời thay thế, cho từ chức đối với cán bộ yếu kém về năng lực, thiếu trách nhiệm, có biểu hiện tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Chuyển đổi số phải gắn với phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và phục vụ kiểm soát, giám sát trên dữ liệu. Đây là một bước chuyển mạnh mẽ trong công cuộc phòng chống tham nhũng. Không đợi tham nhũng xảy ra mới xử lý mà chuyển mạnh từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ gốc, từ sớm, từ xa; từ xử lý vụ việc sang hoàn thiện thể chế; từ rà soát thống kê sang xử lý dứt điểm; từ thu hồi tài sản ở khâu cuối sang giám sát bằng dữ liệu.

Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy xử lý hậu quả sang tư duy phòng ngừa chủ động; từ quản lý thủ công sang quản trị bằng dữ liệu; từ phát hiện vi phạm sang xây dựng môi trường công vụ minh bạch, liêm chính. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm các vụ việc tham nhũng mà còn hình thành một nền hành chính phục vụ nhân dân, một Chính phủ liêm chính và đội ngũ cán bộ liêm chính.

Chúng ta trông chờ vào sự liêm chính của cán bộ. Tuy nhiên, phẩm chất đạo đức cần được hỗ trợ bởi những cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả. Chuyển đổi số chính là công cụ quan trọng để tạo lập môi trường mà ở đó mọi hoạt động công vụ được thực hiện công khai, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát bằng dữ liệu.

Liêm chính của những người ở vị trí quản lý nói cho cùng phải là phẩm chất được thể hiện bằng hành động thực tế và được đánh giá bằng kết quả cụ thể. Cho nên trong rất nhiều trường hợp có những người có những bước đi khác nhau, phương pháp khác nhau và sự đánh giá công tâm đối với họ là nhìn vào kết quả cuối cùng. Tất nhiên, đó phải là kết quả đứng trên lợi ích của nhân dân, của đất nước, bảo vệ quyền lợi cho số đông người lao động. Như thế, đạo đức công vụ là đảm bảo được sự tuân thủ các quy tắc và chuẩn mực chung.

Khi các quy trình hành chính được số hóa, hồ sơ được xử lý trên môi trường điện tử và dữ liệu được kết nối liên thông, khoảng trống cho sự tùy tiện trong thực thi công vụ sẽ dần bị thu hẹp. Mọi quyết định đều để lại dấu vết số, mọi giao dịch đều có thể được kiểm tra, đối chiếu. Điều đó không chỉ giúp phát hiện sai phạm mà còn góp phần hình thành văn hóa trách nhiệm, tính chuyên nghiệp và sự liêm chính trong đội ngũ cán bộ, công chức.

Một Chính phủ liêm chính trước hết phải là một Chính phủ minh bạch. Minh bạch trong quản lý ngân sách, đầu tư công, tài sản công, đất đai và các nguồn lực phát triển chính là điều kiện để nhân dân thực hiện quyền giám sát. Dữ liệu số giúp nâng cao khả năng công khai thông tin, tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp và các cơ quan giám sát tiếp cận thông tin một cách thuận lợi, qua đó hạn chế nguy cơ lợi dụng quyền lực để trục lợi cá nhân.

Đặc biệt, việc chuyển từ thuhồi tài sản ở khâu cuối sang giám sát bằng dữ liệu ngay từ đầu thể hiện bước phát triển mới trong tư duy phòng, chống tham nhũng. Thay vì chờ sai phạm xảy ra rồi mới xử lý, các hệ thống dữ liệu có thể cảnh báo sớm những dấu hiệu bất thường trong quản lý tài sản, đầu tư, đấu thầu hoặc công tác cán bộ. Đây chính là phương thức quản trị hiện đại, giúp giảm thiểu rủi ro và ngăn chặn thất thoát từ gốc.

Xây dựng cán bộ liêm chính và Chính phủ liêm chính không phải là nhiệm vụ của riêng cơ quan kiểm tra, thanh tra hay phòng, chống tham nhũng, mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị. Chuyển đổi số tạo ra công cụ hữu hiệu để kiểm soát quyền lực, nhưng yếu tố quyết định vẫn là ý thức trách nhiệm, bản lĩnh chính trị và đạo đức công vụ của mỗi cán bộ, đảng viên. Công nghệ có thể hỗ trợ giám sát, nhưng sự liêm chính phải xuất phát từ nhận thức và hành động của con người.

Nhưng nói liêm chính không phải chỉ phụ thuộc vào yếu tố phấn đấu, rèn luyện của cá nhân, mà phải có cơ chế để tạo ra liêm chính, có cơ chế để ngăn ngừa vi phạm liêm chính. Trong đó có việc chế độ đãi ngộ đối với cán bộ, nhất là cán bộ quản lý xứng đáng với đòi hỏi về phẩm chất, năng lực của họ. Nếu có được đội ngũ cán bộ quản lý xứng đáng thì họ cũng phải được trả công xứng đáng. Liêm chính không phải cứ nói suông là có được. Mặt khác, cũng cần công bằng trong đánh giá cán bộ quản lý, sự liêm chính của họ, đôi khi không phải là thứ dễ nhận ra ở những biểu hiện bên ngoài.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, chuyển đổi số gắn với phòng, chống tham nhũng chính là con đường để xây dựng một nền quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả. Đó không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn là nền tảng để hình thành đội ngũ cán bộ liêm chính, một Chính phủ liêm chính, hành động vì nhân dân và phục vụ nhân dân. Đây cũng chính là yêu cầu tất yếu để củng cố niềm tin xã hội, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

Hoàng Giang