Mùa Thu độc lập gặp lại những ngôi sao của 'Sao Tháng Tám'

Poster phim “Sao Tháng Tám”

 Hiện tượng của điện ảnh Việt

Sau ngày đất nước thống nhất, trong bộn bề khó khăn của những năm đầu kiến thiết sau chiến tranh, điện ảnh Việt Nam vẫn bắt tay thực hiện một bộ phim về Cách mạng Tháng Tám. Đó là Sao Tháng Tám, bộ phim do đạo diễn Trần Đắc thực hiện, xoay quanh những chiến sĩ cách mạng xuất thân từ nhiều tầng lớp khác nhau nhưng cùng chung lòng yêu nước, vượt qua hiểm nguy để vận động quần chúng chuẩn bị khởi nghĩa, giành chính quyền từ tay phát xít Nhật.

Bối cảnh phim chủ yếu diễn ra tại Hà Nội, cả nội thành và ngoại thành, nhưng qua câu chuyện của các nhân vật, Sao Tháng Tám đã tái hiện một giai đoạn lịch sử đau thương của dân tộc: Đất nước chìm trong nạn đói, nhân dân chịu muôn vàn khổ cực, nhưng cũng chính trong những ngày tháng ấy, ý chí đứng lên giành độc lập được hun đúc mạnh mẽ.

Đạo diễn Trần Đắc đã tái hiện sinh động những sự kiện lớn, đồng thời khắc họa đậm nét những con người bình dị trong dòng chảy cách mạng. Hà Nội mùa Thu năm 1945 hiện lên vừa bi thương, vừa hào hùng; ở đó, những con người bình thường đã bước vào lịch sử bằng chính lựa chọn và hành động của mình.

Nửa thế kỷ đã qua, NSND Thanh Tú vẫn nhớ như in những ngày quay Sao Tháng Tám. “Điều kiện làm phim khi ấy vô cùng thiếu thốn. Máy móc thô sơ, sử dụng phim nhựa; hạn chế quay đi quay lại để tiết kiệm phim. Thiết bị được nhập từ Nga và Đức đã qua sử dụng, độ nhạy sáng thấp, vì vậy nhiều cảnh phải thực hiện trong điều kiện nắng gắt. Có những cảnh được thể hiện như đêm trăng trên màn ảnh nhưng thực tế lại được quay giữa ban ngày”, bà nhớ lại.

Đoàn phim phải tận dụng tối đa từng khoảng thời gian. Những thành viên ở Hà Nội tranh thủ giờ nghỉ về nhà ăn vội rồi trở lại trường quay; người từ địa phương khác mang theo tem phiếu, tiền ăn, còn đoàn tổ chức bộ phận cấp dưỡng phục vụ tại chỗ. Chính trong điều kiện thiếu thốn ấy, tinh thần của một thế hệ làm phim càng hiện rõ, với phương tiện còn hạn chế, họ vẫn nỗ lực tạo nên một tác phẩm đủ sức lưu giữ ký ức về thời khắc trọng đại của dân tộc.

Ngay khi ra mắt, Sao Tháng Tám đã trở thành một hiện tượng. Phim liên tục “cháy vé” tại các rạp và giành giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ IV năm 1977. Diễn viên Thanh Tú cũng giành giải Nữ diễn viên chính xuất sắc và nhận giải đặc biệt của Ủy ban Phụ nữ toàn Liên bang Xô Viết tại Liên hoan phim Matxcơva năm 1977.

Hai nhân vật Kiên và Nhu trong “Sao Tháng Tám”

Hai vai diễn để đời

Ở Sao Tháng Tám, mỗi nhân vật là một lát cắt của xã hội Việt Nam trong những ngày trước Tổng khởi nghĩa. Nhu, do diễn viên Thanh Tú thể hiện, là người phụ nữ được giác ngộ cách mạng, trở thành cán bộ của Mặt trận Việt Minh. Kiên, do diễn viên Dũng Nhi thủ vai, là một thanh niên trí thức yêu nước đến với cách mạng. Bên cạnh họ là những nhân vật thuộc nhiều tầng lớp, tạo nên bức tranh đa diện về con người Việt Nam trong giai đoạn lịch sử ấy.

Với diễn viên Thanh Tú, vai Nhu đến với bà khi mới ngoài đôi mươi. Trước đó, nữ nghệ sĩ đã là gương mặt nổi bật của sân khấu kịch nói Hà Nội, sở hữu vẻ đẹp hiện đại. Chính vì vậy, khi bà được chọn vào vai một chiến sĩ cách mạng, có lúc hóa thân thành nông dân, công nhân, tiểu thư, nhà sư để làm công tác dân vận, không ít người lo ngại bà khó có thể thuyết phục khán giả. Nhưng nữ nghệ sĩ đã chứng minh điều ngược lại. Vẻ đẹp thanh tú, sự dịu dàng mà quyết liệt cùng lối diễn tự nhiên, giàu cảm xúc giúp nhân vật Nhu hiện lên vừa gần gũi, vừa mạnh mẽ. Đó là người phụ nữ trẻ tuổi nhưng có bản lĩnh, dũng cảm đối mặt với hiểm nguy và sẵn sàng dấn thân vì lý tưởng. Nhân vật Nhu vì thế trở thành một trong những hình tượng nữ đáng nhớ của điện ảnh nước nhà.

Nếu Nhu đại diện cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam bước vào cách mạng, thì Kiên của Dũng Nhi lại mang dáng dấp một lớp trí thức trẻ Hà Nội. Khi tham gia Sao Tháng Tám, diễn viên Dũng Nhi mới hơn 20 tuổi và đang theo học ngành Sư phạm. Ông đến với điện ảnh gần như tình cờ, nhưng gương mặt và phong thái điện ảnh đã giúp ông tạo dấu ấn từ những vai diễn đầu tiên.

Kiên là một thanh niên gan dạ, quyết đoán, bước ra khỏi giảng đường để hòa mình vào dòng chảy cách mạng. Song nhân vật không được xây dựng một chiều. Ở Kiên vẫn có những đau đớn, xót xa rất đời thường, đặc biệt trước những mất mát của gia đình. Chính những cung bậc cảm xúc ấy khiến nhân vật trở nên chân thực, gần với một con người bằng xương bằng thịt hơn là một hình mẫu được lý tưởng hóa.

Sau thành công của Sao Tháng Tám, cả Thanh Tú và Dũng Nhi đều trở thành những gương mặt sáng giá của điện ảnh cách mạng, nhưng con đường nghệ thuật của họ có nhiều khác biệt.

Diễn viên Thanh Tú từng tạm rời điện ảnh trong một thời gian dài sau thành công của vai Nhu. Từ năm 1984, bà tiếp tục tham gia nhiều bộ phim như Tình yêu và khoảng cách, Truyện cổ tích cho tuổi 17, Thời hiện tại, Gánh hàng hoa, Mối tình sau song sắt… Những năm gần đây, bà vẫn xuất hiện trong một số phim truyền hình như Gặp em ngày nắng, Mình yêu nhau, bình yên thôi, Vui lên nào, anh em ơi… Năm 2023, ở tuổi 79, diễn viên Thanh Tú được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Với bà, danh hiệu không phải đích đến của nghề nghiệp, điều quan trọng hơn là tài năng, sự cống hiến và sự ghi nhận của khán giả.

Sau Sao Tháng Tám, Dũng Nhi trở thành gương mặt quen thuộc của màn ảnh. Ông ghi dấu qua nhiều vai diễn, trong đó có Bí thư Hoàng Kim trong Bí thư tỉnh ủy, Năm Sài Gòn trong Bỉ vỏ và Thứ trưởng Cao Đức Cẩm trong Chạy án. Hiện nay, ông ít đóng phim, dành nhiều thời gian hơn cho cuộc sống riêng.

Nửa thế kỷ, một ký ức điện ảnh

Nhiều năm đã qua, nhưng mỗi khi nhắc đến Sao Tháng Tám, khán giả vẫn nhớ đến Thanh Tú và Dũng Nhi như hai gương mặt gắn với một ký ức điện ảnh đặc biệt. Bằng tuổi trẻ, nhiệt huyết và sự chân thành, họ đã góp phần quan trọng tái hiện không khí của một thời đại qua những nhân vật mình thể hiện.

Sức sống lâu bền của Sao Tháng Tám đến từ câu chuyện lịch sử và cả dấu ấn của một thế hệ nghệ sĩ làm nghề trong điều kiện vô cùng thiếu thốn, nhưng đã gửi vào tác phẩm tất cả tâm huyết và niềm tin của mình.

Ngày nay, khi điện ảnh đã có những bước tiến vượt bậc về công nghệ và kỹ xảo, những khuôn hình mộc mạc của Sao Tháng Tám vẫn lay động người xem. Bởi phía sau đó là thanh xuân của người nghệ sĩ, ký ức của một thế hệ và nỗ lực đưa lịch sử đến gần công chúng bằng ngôn ngữ điện ảnh. Sao Tháng Tám vì thế đã trở thành một phần ký ức của điện ảnh cách mạng, nơi những con người của một thời gửi lại tuổi trẻ của mình. Những khung hình có Nhu và Kiên, qua bao mùa Thu, vẫn gợi nhớ về một thế hệ thanh niên Việt Nam từng sống, chiến đấu và cống hiến với niềm tin mãnh liệt.

Có lẽ, đó cũng là lý do những bộ phim như Sao Tháng Tám vẫn được nhắc lại mỗi dịp 19.8: Để nhớ về một mùa Thu lịch sử và những người đã dùng nghệ thuật lưu giữ mùa Thu ấy cho các thế hệ mai sau. 

THANH HUYỀN