Mùa sả (Bài 2): Hành trình của cây sả

Bà Nguyễn Thị Thảo ra tận vườn chở sả về nơi tập kết.

Từ vườn lên xe thùng và vào lò hơi

Cách đây gần 40 năm, khi mới là cô gái tuổi đôi mươi, bà Nguyễn Thị Thảo đã mua sả giống từ huyện Hà Trung cũ (nay là xã Hà Trung) về để trồng ở các xã miền Tây xứ Thanh. Bà nói đùa: "Làm tất ăn cả là tôi. Mệt nhọc lắm...".

Khoảng 3 - 4 giờ sáng khi màn đêm còn im ắng, những người đi nhổ/bẻ sả thuê lại treo đèn trước trán, lên triền núi, hoặc vào vườn sả. Không cần nhìn, tay họ thoăn thoắt nhổ. Đôi bàn tay ấy chính là tài sản, là tiền, vì nhiều người thu nhập có ngày lên tới 400 - 500 nghìn đồng.

Khi chúng tôi đến, bà Truyền, thôn Quyết Thắng nhanh nhẹn rảo đôi chân. Trên vai bà là đôi quang gánh, mỗi chuyến gánh chừng 40kg sả xuống chỗ tập kết để chở đi đến địa điểm thu mua. Bà vội vàng nói qua loa với chúng tôi: "Tôi già rồi, được cô Thảo ưu tiên đến tận nơi chở giúp. Chứ người trẻ, biết đi xe máy thì tự chở thôi".

Bà Thảo đáp: “Chỉ có 2 đối tượng được ưu tiên, người già thì tôi đi xe máy đến tận nơi chở về và người có nhiều sả thì con trai tôi mang xe thùng đến chở”.

Những ngày này, ở hầu hết các thôn có diện tích sả lớn trên địa bàn xã Thành Vinh nhộn nhịp những điểm thu mua. Theo ông Lê Trọng Ninh, Bí thư kiêm trưởng thôn Quyết Thắng cho biết: "Càng gần ngày tết, thôn tôi càng nhộn nhịp. Vì đây là mùa lễ nên các loại gia vị như củ sả được sử dụng rất nhiều. Trên địa bàn thôn, có nhiều người chuyên nghề thu mua sả, lớn có, nhỏ có. Nói chung nhờ cây sả mà người trồng có thu nhập cao, người bẻ thuê cũng có thu nhập và người thu mua lại càng thu nhập cao hơn".

Về cơ bản cây sả được sử dụng hết, phần củ thì bán cho các tiểu thương, phần lá thì dùng để làm phân, giữ độ ẩm cho cây, hoặc bán cho cơ sở nấu tinh dầu.

Khi tôi đến cơ sở nấu tinh dầu của chị Trương Thị Xinh (1993) ở thôn Tự Cường. Chị đang chuẩn bị lò, làm sạch nồi hơi để đêm đến thì nấu lá. Chị tính cho tôi nghe: 1 tấn lá sả chưng cất được 1,5 lít tinh dầu.

Kể về hành trình gia đình trồng sả rồi lại được động viên mở lò nấu, chị cho biết: “Gần 7 năm nay, nhờ cây sả, nhờ lò nấu, gia đình tôi không chỉ giữ được hạnh phúc mà còn có thu nhập, nuôi 3 đứa con”. Rồi chị nói về những ngày tháng rong chơi của chồng đến nỗi phải bán đất, vợ chồng lục đục, nhờ cây sả mà anh chăm chỉ, ngày thì hết nhổ cỏ, tưới nước cho cây, tối về thì nổi lò nấu tinh dầu. “Tôi còn nói đùa với gia đình, cây sả chính là cây hạnh phúc của nhà mình, thôn mình”, chị Trương Thị Xinh chia sẻ.

"Cây sả không khó tính, ai cũng có thể trồng được. Lứa đầu tiên, sau 6 tháng là được thu hoạch, gốc sả có thể giữ lại chăm sóc, tiếp tục thu hoạch vụ sau; 3 năm sau mới phải trồng lại. Bình quân 1ha sả cho thu hoạch 20 tấn củ, 10 tấn lá/vụ, trừ chi phí người trồng có thể bỏ túi từ 75 - 80 triệu đồng/ha. Sả dễ trồng, dễ chăm lại có thương lái đến thu mua nên nhiều hộ trong thôn thực hiện dồn điền đổi thửa để trồng sả tập trung, đồng thời tận dụng trồng xen canh vào những vườn cây ăn quả", Bí thư kiêm trưởng thôn Mỹ Lợi Bùi Văn Hiển nói.

Đến những lo âu

So với nhiều loại cây trồng khác thì ngoài việc thương lái thu mua và đưa cây sả đi khắp các nơi trong tỉnh, thậm chí đi các tỉnh ngoài, bà con hằng ngày cũng có thể thu hái ở vườn mang ra chợ bán, kiếm vài ba trăm ngàn đồng không hề khó. Rõ ràng hiệu quả từ cây sả rất dễ nhìn thấy mà cụ thể là đời sống Nhân dân trồng sả ở Thành Vinh về cơ bản có kinh tế khá giả. Nhờ cây sả, nhiều gia đình đã có tiền tỷ, đã mua nhà ra Quốc lộ 217B. Nói như bà Nguyễn Thị Thảo: Không có cây sả thì nghèo rớt mồng tơi.

Ông Bùi Văn Hiển chia sẻ khó khăn đảm bảo đầu ra cho cây sả.

Nhưng đó là câu chuyện của thực tại, của ngắn hạn. Nếu nhìn dài hơi thì vẫn còn rất nhiều khó khăn.

Tận dụng đất đồi dốc để trồng sả nhưng nhiều đồi lại ở quá xa nguồn nước tưới. "Cây hay người cũng vậy, nước đều rất quan trọng. Chỉ chờ nước mưa tự nhiên thì cả năm ông giời cho được mấy trận, vì thế nhiều đồi sả năng suất khá kém, năm thu hoạch được 1 vụ". Tuy nhiên, theo ông Bùi Văn Hiển thì khó khăn đó về lâu dài có thể khắc phục được. Một trong những khó khăn hiện tại là tâm lý trồng ồ ạt của bà con mà tôi vẫn gọi đùa là “mặt hàng tâm lý”. Thấy nhà này làm được thì mình cũng phải làm. Có nhà đầu tư vài trăm triệu thậm chí tiền tỷ để làm cả dây chuyền lò hơi nấu tinh dầu nhưng do thiếu kỹ thuật, thiếu kinh nghiệm mà thất bại. Nhiều hộ gia đình mua đất, chuyển đổi đất nhưng cuối cùng cũng không thể kham hết việc, để cỏ mọc um tùm, năng suất thu hoạch kém.

Ngoài ra, câu chuyện được mùa mất giá luôn là bài toán khó với người nông dân. Khi bà con ồ ạt trồng, cây sả bạt ngàn thì giá lại thấp. Đó là câu chuyện mới cách đây 4 năm. “Lúc ấy giá rất thấp. Nhiều hộ gia đình phải đi chào, đi mời mà thương lái không mua. Nhà nào may mắn bán sớm, bán rẻ thì được ít tiền từ lò nấu tinh dầu, một số khác tìm cách mang củ đi sấy nhập cho các nhà hàng làm gia vị. Có ai tưởng tượng nổi rớt thê thảm đến mức cả vườn 500m2 mà bán được 200 nghìn đồng”, anh Trương Văn Tư, thôn Tự Cường kể lại.

3 năm trở lại đây, giá củ sả khá ổn định, bà con vui lắm. “Càng vui thì lại càng lo. Lo vì giá cả hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái, không có một doanh nghiệp hay một công ty nào đảm bảo đầu ra ổn định cho bà con”. Ông Bùi Văn Hiển cho biết thêm: "Không riêng gì thôn Mỹ Lợi, ở các cuộc họp có lãnh đạo xã, hầu hết các bí thư, trưởng thôn đều có ý kiến đề xuất với xã dù biết chính quyền cũng có nhiều cái khó. Tuy nhiên, theo tôi vẫn là chưa quyết liệt, lãnh đạo xã mới chỉ tiếp thu ý kiến của bà con nông dân và sẽ tìm cách đấu mối. Vì thế, sau nhiều năm, bà con vẫn mỏi mòn chờ doanh nghiệp đến”.

Thương hiệu sả Thành Vinh đã phủ khắp các địa phương trong tỉnh, thậm chí đã đi ra ngoại tỉnh như Hà Nội, Thái Bình, Lạng Sơn... Trong niềm vui là rất nhiều lo lắng và chờ đợi của người nông dân. “Chúng tôi rất muốn cây sả của Thành Vinh đi càng xa càng tốt, không chỉ là ở dạng củ, mà thông qua các sản phẩm nông dược xanh, để mùi hương sả lan tỏa hơn nữa”, anh Trương Văn Minh chia sẻ.

Bài và ảnh: Chi Anh