Mùa hè ăn, ngủ và làm việc như thế nào cho khỏe?

1. Nguyên tắc ăn uống trong mùa hè

1.1 Ưu tiên các thực phẩm thanh bổ

Mùa hè thời tiết nắng nóng không nên ăn các loại thực phẩm quá bổ dưỡng dễ gây đình trệ trong cơ thể, từ đó ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe. Các thực phẩm thanh bổ là những loại đồ ăn bổ dưỡng không thái quá, nhẹ nhàng, thanh đạm, nên ưu tiên các thực phẩm có tính mát, giải nhiệt, lợi thấp như khổ qua, dưa hấu, đậu xanh, bí xanh… Những thực phẩm loại này theo Đông y có tính mát nhưng không quá lạnh, thích hợp để cân bằng lại lượng nhiệt dư thừa của mùa hè.

1.2 Tăng cường một số thực phẩm vị đắng nhẹ

Theo Đông y, mùa hè thuộc hành hỏa, trong cơ thể người tương ứng với tạng Tâm. Những thực phẩm có vị đắng nhẹ như khổ qua có tác dụng giúp thanh tâm hỏa, giải trừ phiền táo.

Khổ qua (mướp đắng) có vị đắng nhẹ, tác dụng giúp thanh tâm hỏa, giải trừ phiền táo trong mùa hè.

1.3 Bổ sung nước và vị chua

Mùa hè nắng nóng, cơ thể ra nhiều mồ hôi gây hao tổn tân dịch. Ăn một số thực phẩm có vị chua như ô mai, chanh… vừa giúp thu liễm mồ hôi, lại có tác dụng sinh tân chỉ khát. Đồng thời nên bổ sung nước ấm, có thể lựa chọn một số loại trà thảo mộc như trà xanh, trà hoa cúc, trà hoa hòe… bên cạnh nước lọc thông thường.

1.4 Hạn chế đồ sống lạnh

Mặc dù trời nắng nóng nhưng nếu ăn quá nhiều kem lạnh, bia lạnh, nước đá lại có thể làm tổn thương tỳ vị, gây lạnh bụng, đau bụng, đầy bụng, tiêu chảy. Nặng hơn thập chí có thể ảnh hưởng đến dương khí chân nguyên của cơ thể gây nên những hậu quả nghiêm trọng.

Ngoài những thực phẩm có thể chất lạnh, mùa hè cũng không nên lạm dụng những đồ ăn, thức uống có tính hàn lương mạnh. Nếu sử dụng các loại trà thanh nhiệt, chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn, không dùng thường xuyên, liên tục, nếu có các biểu hiện nhiễm lạnh phải dừng lại ngay.

1.5 Tranh thủ dưỡng dương

Ngươi xưa có câu "4 bài thuốc chữa bệnh từ hoa chuối", để nói về phép ăn uống dưỡng sinh. Mùa hè sở dĩ nóng bức là do dương khí thoát ra ngoài bề mặt, bên trong nội tạng thực chất lại là hư hàn. Ngoài ra thuận theo tự nhiên chính là nguyên tắc cốt lõi của việc dưỡng sinh. Chính vì vậy, mùa hè, bổ sung thêm một số thực phẩm có tính ấm như gừng, hạt tiêu là điều nên làm nếu muốn có sức khỏe tốt hơn.

2. Nguyên tắc trong sinh hoạt

2.1 Ngủ muộn, dậy sớm

Trong các tài liệu dưỡng sinh xưa, mùa hè là thời gian nên ngủ muộn, dậy sớm. Ngủ muộn không có nghĩa là thức quá khuya, thức quá 12 giờ đêm, mà chỉ là ngủ trễ hơn mùa đông một chút, đi ngủ vào khoảng 9 - 10 giờ tối, đồng thời dậy sớm cùng mặt trời để đón nhận dương khí.

2.2 Ngủ trưa

Buổi trưa giờ ngọ từ 11 giờ đến 13 giờ là lúc kinh tâm hoạt động mạnh nhất. Một giấc ngủ trưa ngắn 15 - 30 phút chính là cách đơn giản nhưng rất hiệu quả để dưỡng tâm, giúp cơ thể nghỉ ngơi, phục hồi năng lượng.

2.3 Tránh hơi lạnh

Mùa hè gặp lạnh, đó là tà khí không đúng mùa, rất dễ gây bệnh cho cơ thể. Ngày nay, nhiều người có thói quen bật điều hòa lạnh, để điều hòa phả thẳng hơi lạnh vào người, đây là những thói quen rất không tốt, có thể gây các chứng đau đầu, đau vai gáy…, nặng hơn có thể gây sốc nhiệt và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

Ngoài ra, mùa hè cũng không nên tắm nước lạnh ngay sau khi vừa đi nắng về, tắm quá khuya, tắm khi đang ra nhiều mồ hôi để tránh nguy cơ gây hại cho sức khỏe.

2.4 Không mặc quần áo ẩm

Mùa hè quần áo có thể bị ẩm do ngấm mồ hôi, do gặp mưa bất chợt. Mặc quần áo ẩm dễ khiến cơ thể nhiễm phải khí hàn thấp từ quần áo mà mắc bệnh. Khi vận động ngoài trời, tập thể thao hay đi ra ngoài vào những ngày trời mưa, nên chuẩn bị thêm khăn khô, quần áo dự phòng để thay khi cần thiết.

3. Nguyên tắc làm việc

3.1 Điều tiết cường độ lao động

Mùa hè nóng bức, việc vận động cần có những lưu ý để không ảnh hưởng đến sức khỏe; tránh làm việc nặng nhọc trực tiếp dưới nắng gắt, không làm việc liên tục quá lâu dưới nhiệt độ cao. Nếu cần làm việc ngoài trời hoặc trong môi trường có nhiệt độ cao nên chuẩn bị nước, đặc biệt là các loại nước có thể bù điện giải để tránh cơ thể bị kiệt sức do mất nước, điện giải.

Ngược lại cũng không nên quá an dật, ít vận động trong mùa hè vì đây là một nguyên nhân gây bệnh phổ biến trong thời hiện đại.

3.2 Vận động vừa sức

Nên tập các môn tập nhẹ nhàng như thái cực quyền, khí công, đi bộ… Nếu tập các môn thể thao có cường độ cao nên điều chỉnh thời gian, cường độ thích hợp, không làm cơ thể mệt mỏi, quá sức.

3.3 Điều chỉnh tâm trạng

Mùa hè nóng bức, tâm hỏa thượng viêm, con người rất dễ nổi nóng; nên giữ gìn tâm thái bình tĩnh, tránh xúc động mạnh, tránh căng thẳng kéo dài để bảo vệ tạng tâm. Người xưa có câu "tâm tĩnh tự nhiên lương", tâm bình khí hòa, giảm thiểu phiền não chính là một phương pháp giúp thân thể cảm thấy mát mẻ hơn, khỏe mạnh hơn.

Mùa hè, hỏa nhiệt thịnh vượng, có thể dễ bị thử tà xâm nhập, gây hao tổn tân dịch, cũng lại là thời điểm vàng để nuôi dưỡng dương khí, dưỡng tâm, nắm được những đặc điểm này từ đó trong ăn uống, sinh hoạt, lao động có sự điều tiết chính là chìa khóa vàng cho một sức khỏe tốt hơn.

BS. Nguyễn Huy Hoàng