Một vùng biển, năm quốc gia, hai tương lai: Thách thức mới của Biển Caspi

Ngày 12/8 vừa qua, các quốc gia ven biển Caspi đã tổ chức Ngày biển Caspi, đồng thời kỷ niệm 20 năm Công ước Tehran - khuôn khổ pháp lý khu vực quan trọng về bảo vệ môi trường biển Caspi - trong bối cảnh những lo ngại về mực nước suy giảm và tương lai của vùng biển này ngày càng gia tăng.

Động thái trên diễn ra cùng thời điểm Tuần lễ Hành động quốc tế vì biển Caspi 2026 kết thúc tại thành phố Aktau của Kazakhstan. Sự kiện quy tụ đại diện đến từ Azerbaijan, Iran, Nga và Turkmenistan, cùng các đại biểu từ Uzbekistan, Kyrgyzstan và Tajikistan, các nhà khoa học, nhà hoạt động môi trường, tình nguyện viên và thanh niên.

Được tổ chức trong khuôn khổ sáng kiến phát triển văn hóa môi trường Taza Kazakhstan, tuần lễ kết hợp các cuộc thảo luận khoa học, chiến dịch bảo vệ môi trường, hoạt động tình nguyện và các dự án đổi mới sáng tạo, nhằm nâng cao nhận thức về những thách thức chung mà biển Caspi đang phải đối mặt.

Từ khuôn khổ hợp tác đến hành động thực tiễn

Công ước khung về Bảo vệ Môi trường biển Caspi, thường được gọi là Công ước Tehran, có hiệu lực năm 2006, thiết lập khuôn khổ để năm quốc gia ven biển Caspi, gồm Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Nga và Turkmenistan, hợp tác trong phòng ngừa ô nhiễm và bảo vệ hệ sinh thái biển.

Trong hai thập kỷ qua, hợp tác về môi trường chủ yếu tập trung vào kiểm soát ô nhiễm và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tình trạng mực nước biển Caspi suy giảm trong thời gian dài đang đặt ra thêm những vấn đề mới đối với chương trình nghị sự môi trường của khu vực.

Laura Malikova, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà hoạt động Môi trường Thực hành, gần đây cảnh báo về tốc độ nông hóa nhanh chóng tại khu vực phía Bắc biển Caspi.

Theo bà, một phần những lo ngại này liên quan đến hoạt động nạo vét do Công ty Vận hành Bắc Caspi và các nhà thầu tiến hành nhằm phục vụ hoạt động hàng hải và vận chuyển hàng hóa.

Theo Bộ Sinh thái Kazakhstan, biến đổi khí hậu vẫn là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến xu hướng suy giảm mực nước trong dài hạn. Lượng mưa tại khu vực Caspi đang giảm, trong khi lượng bốc hơi gia tăng, khiến vùng biển này ngày càng dễ bị tổn thương trước tình trạng nhiệt độ tăng.

Sự kết hợp giữa các yếu tố khí hậu và hoạt động của con người khiến bài toán chính sách trở nên phức tạp hơn. Khi mực nước tiếp tục giảm, cơ sở hạ tầng ven biển, các tuyến vận tải, cảng biển và các dự án công nghiệp sẽ phải thích ứng.

Tuy nhiên, những nỗ lực duy trì hoạt động kinh tế cũng có thể tạo thêm áp lực lên một hệ sinh thái vốn đang thay đổi.

Một vùng biển, hai tương lai

Trước những thách thức ngày càng phức tạp, hợp tác khoa học được đặt ở vị trí trung tâm trong Tuần lễ Hành động vì biển Caspi.

Biển Caspi là một hệ sinh thái liên kết, song thông tin môi trường, hệ thống giám sát và phản ứng chính sách hiện vẫn chủ yếu được tổ chức ở cấp quốc gia. Vì vậy, để hợp tác hiệu quả hơn, các nước không chỉ cần chia sẻ kết quả nghiên cứu, mà còn phải xây dựng các hệ thống giám sát tương thích và thống nhất hơn trong đánh giá các rủi ro môi trường.

Thách thức lớn nhất đối với việc bảo vệ biển Caspi nằm ở tính chất xuyên biên giới của các vấn đề môi trường. Những thay đổi tại một khu vực có thể tác động tới nguồn lợi thủy sản, đa dạng sinh học, cộng đồng ven biển, cảng biển và cơ sở hạ tầng kinh tế trên toàn khu vực.

Theo các quan chức Kazakhstan, từ năm 2006 đến 2025, đường bờ biển tại một số khu vực đã lùi 30-35 km. Mực nước trung bình tại khu vực Caspi thuộc Kazakhstan năm 2025 ở mức -29,35 m so với hệ thống độ cao Baltic.

Triển vọng dài hạn cho thấy hai kịch bản đáng chú ý.

Theo dự báo của Kazhydromet, trong kịch bản lạc quan, mực nước biển Caspi có thể giảm xuống -32,4 m vào năm 2050. Trong kịch bản khí hậu bi quan hơn, mực nước có thể xuống tới -34 m.

Không có kịch bản nào cho thấy biển Caspi sẽ trở lại trạng thái trước đây. Sự khác biệt giữa hai kịch bản phản ánh hai mức độ thích ứng mà các quốc gia trong khu vực cần chuẩn bị.

Nếu mực nước giảm xuống khoảng -32,4 m, các nước sẽ phải tiến hành những điều chỉnh đáng kể đối với cơ sở hạ tầng ven biển và hoạt động kinh tế. Trong trường hợp mực nước xuống -34 m, những thay đổi có thể sâu sắc hơn nhiều, khiến đường bờ biển lùi xa khỏi các cảng và khu dân cư hiện hữu, đồng thời biến một số khu vực từng là đáy biển thành đất liền.

Điều này đang làm thay đổi bản chất của bài toán chính sách. Các quốc gia ven Caspi không còn chỉ phải bảo vệ một hệ sinh thái hiện hữu trước ô nhiễm và khai thác quá mức, mà ngày càng phải chuẩn bị để ứng phó với những hệ quả kinh tế và môi trường của một vùng biển đang thay đổi về mặt địa lý.

Hai mươi năm sau khi Công ước Tehran có hiệu lực, đây có thể trở thành thử thách lớn tiếp theo đối với hợp tác Caspi. Khu vực đang đứng trước hai kịch bản, và cả hai đều cho thấy biển Caspi sẽ không còn duy trì trạng thái như hiện nay.

Câu hỏi then chốt là liệu Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Nga và Turkmenistan có thể tận dụng hoạt động giám sát khoa học và dữ liệu được chia sẻ để dự báo, chuẩn bị cho những hệ quả của các kịch bản trên, trước khi những thay đổi về môi trường dẫn tới một cuộc khủng hoảng kinh tế và cơ sở hạ tầng hay không.

(theo Astana Times)

Ái Nhi