Một phần nền kinh tế blockchain của Việt Nam đang 'sống ở nước ngoài'

Thông tin trên được luật sư Phan Vũ Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Truyền thông - Điện tử TPHCM đưa ra tại Ngày hội công nghệ TPHCM – Conviction 2026, sáng 14/8.

Conviction 2026 chính thức khai mạc tại TPHCM sáng 14/8. Ảnh: Lê Mỹ

Theo luật sư Phan Vũ Tuấn, với dòng tài sản liên quan vượt mốc 100 tỷ USD mỗi năm, Việt Nam sở hữu nguồn lực số khổng lồ.

Tuy nhiên, các rào cản pháp lý, cùng chế tài xử phạt sắp áp dụng vào ngày 01/9 tới đang khiến cho nhiều doanh nghiệp cảm thấy khó khăn, thậm chí có thể phải "xuất khẩu pháp nhân" ra nước ngoài.

Đồng thời ông chỉ ra bức tranh toàn cảnh từ bốn bộ hồ sơ thực tế và đề xuất năm nhóm giải pháp khơi thông nguồn lực.

Thực trạng thị trường "lớn trước khi có luật"

Việt Nam liên tiếp thuộc nhóm 5 quốc gia dẫn đầu thế giới về chỉ số chấp nhận tài sản số, thậm chí đứng số 1 toàn cầu trong hai năm 2021 và 2022 (theo Chainalysis). Ước tính có khoảng 17 triệu người Việt sở hữu tài sản số và dòng tài sản liên quan vượt ngưỡng 100 tỷ USD mỗi năm.

Hiện có 7 công ty blockchain hàng đầu thế giới có nhà sáng lập là người Việt Nam; 10 doanh nghiệp blockchain gốc Việt đạt vốn hoá trên 100 triệu USD và đã có kỳ lân Web 3 đầu tiên, khi định giá của Sky Mavis năm 2021 gần 3 tỷ USD, game Axie Infinity của công ty này đạt ngưỡng 2,8 triệu người dùng mỗi ngày. 

Tuy nhiên, khung pháp lý cho lĩnh vực này chỉ mới bắt đầu. Nghị quyết 05 thí điểm thị trường tài sản mã hóa ban hành tháng 9/2025, các sàn giao dịch đầu tiên đang trong quá trình thẩm định, gần đây nhất, Nghị định 284 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/9/2026.

Những quy định trên theo nhiều nhận định, có thể xảy ra rủi ro pháp lý cho các dự án công nghệ số trong nước.

Từ thực tiễn tư vấn và hành nghề, Luật sư Phan Vũ Tuấn đúc kết 4 nút thắt pháp lý phổ biến nhất đối với thị trường tài sản mã hoá hiện tại.

Định nghĩa quá rộng, thiếu sự phân định kỹ thuật: Điều 7.4a Nghị định 284 quy định phạt tiền từ 180 - 200 triệu đồng và buộc gỡ bỏ phần mềm đối với hành vi cung cấp dịch vụ liên quan đến tài sản mã hóa khi chưa được cấp phép.

Cụm từ "liên quan đến" chưa có hướng dẫn phân định nội hàm rõ ràng, nên doanh nghiệp rất khó phân định dịch vụ của chính mình.

Điển hình là hồ sơ của một doanh nghiệp phát triển ví phi lưu ký (non-custodial) sở hữu hơn 10 triệu người dùng toàn cầu.

Dù phần mềm này thuần túy cung cấp công cụ kỹ thuật giữ khóa riêng (không nắm giữ tài sản của khách), doanh nghiệp vẫn lo ngại bị xếp vào "dịch vụ tài chính" và đang chuẩn bị tắt tính năng đối với người dùng trong nước trước ngày 01/9 để chủ động tuân thủ.

"Xuất khẩu pháp nhân" và chảy máu chất xám: Giới tư vấn luật tại Việt Nam trong một số trường hợp có xu hương tư vấn các startup công nghệ đặt pháp nhân vận hành ở nước ngoài để đảm bảo an toàn pháp lý và đáp ứng yêu cầu từ quỹ đầu tư quốc tế.

Việt Nam thất thu tiền thuế, mất việc làm chất lượng cao và gánh chịu rủi ro vì môi trường làm việc không rõ ràng ở nước ngoài, trong khi công nghệ đó, có thể do người Việt sáng tạo.

Doanh nghiệp Việt phải chấp nhận "sống ở nước ngoài": Việt Nam có những doanh nghiệp blockchain đạt đẳng cấp thế giới và vẫn đang hoạt động mạnh.

Nhưng điểm chung của nhiều đơn vị: pháp nhân vận hành và doanh thu vẫn nằm ở nước ngoài, đội ngũ trong nước là “trung tâm kỹ thuật”.

Tài sản trí tuệ (IP) tại Việt Nam đang bị "kẹt hai lần": Lần một, chưa có chuẩn định giá và hướng dẫn thống nhất để đưa dữ liệu chuỗi khối làm chứng cứ tố tụng hoặc thế chấp vay vốn ngân hàng (dù Nghị định 277 đã công nhận dữ liệu số hóa có giá trị tương đương bản gốc).

Lần hai, khi số hóa tài sản (vé điện tử, xác thực nguồn gốc), doanh nghiệp phải thay đổi kiến trúc kỹ thuật để không bị coi làtài sản mã hóa hay liên quan đến tài sản mã hóa dẫn đến việc thay đổi cấu trúc kinh doanh và khó tiếp cận người dùng.

Luật sư Phan Vũ Tuấn cho biết, Việt Nam có những doanh nghiệp blockchain đạt đẳng cấp thế giới và vẫn đang hoạt động mạnh. Nhưng điểm chung của nhiều đơn vị: pháp nhân vận hành và doanh thu vẫn nằm ở nước ngoài. Ảnh: Lê Mỹ

Năm kiến nghị cho tài sản số Việt Nam

Để gỡ vướng, luật sư Phan Vũ Tuấn với vai trò Phó Chủ tịch Thường trực Hội Truyền thông - Điện tử TPHCM, đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ gửi đến các cơ quan quản lý:

Phân định rõ không gian kỹ thuật và không gian tài chính: Ban hành hướng dẫn xác lập nguyên tắc, pháp luật tài chính chỉ điều chỉnh không gian tài chính (giao dịch, môi giới, lưu ký hộ, huy động vốn); không điều chỉnh không gian kỹ thuật thuần túy (phần mềm tự lưu ký, mã nguồn mở, hạ tầng node).

Áp dụng danh mục "hành vi an toàn" theo kinh nghiệm của Liên minh châu Âu (MiCA) và Mỹ (FinCEN), đồng thời ưu tiên nhắc nhở, khắc phục trước khi xử phạt. Cần làm rõ khái niệm “liên quan đến” trong Nghị định 284.

Sớm đưa sàn giao dịch hợp pháp vào vận hành: Đưa các sàn giao dịch đã qua sơ duyệt từ đầu năm 2026 chính thức hoạt động, đồng thời thiết kế cơ chế thẩm định niêm yết cho các dự án Việt đạt chuẩn, các dự án Việt đã niêm yết trên sàn quốc tế.

Khai thác tài sản trí tuệ như một loại tài sản tiên phong: Công nhận giá trị chứng cứ của bản ghi chuỗi khối trong tố tụng; ban hành chuẩn định giá tài sản trí tuệ để vay vốn/góp vốn; cho phép dùng tài sản trí tuệ làm tài sản cơ sở theo Điều 5.2 Nghị quyết 05. Tạo cơ chế thuận lợi để tài sản trí tuệ có thể dễ dàng niêm yết trên các sàn giao dịch quốc nội.

Nâng cấp và liên thông cơ chế thử nghiệm (Sandbox): Đơn giản hóa thủ tục tiếp nhận sandbox tại Đà Nẵng (theo Nghị quyết 136) và TPHCM (theo Nghị quyết 98); mở rộng sang các sản phẩm blockchain ứng dụng (vé điện tử, xác thực nguồn gốc); và liên thông kết quả thử nghiệm thành công với quy trình cấp phép chính thức.

Khơi thông dòng vốn ngân hàng và chọn tài sản công nghiệp văn hóa mở đường: Ban hành hướng dẫn để ngân hàng thương mại mở tài khoản, cung cấp tín dụng cho doanh nghiệp công nghệ hoạt động hợp pháp. Chọn tài sản công nghiệp văn hóa/trí tuệ làm lớp "tài sản thực" thí điểm đầu tiên.

"Startup công nghệ Việt Nam không trông chờ sự nới lỏng hay ưu đãi đặc biệt; thứ họ cần nhất lúc này là sự rõ ràng và cơ chế hỗ trợ cho tài sản trí tuệ phát triển. Đây chính là ưu đãi lớn nhất để giữ chân nhân tài, thu hút vốn đầu tư và khẳng định vị thế công nghệ Việt trên bản đồ quốc tế", luật sư Phan Vũ Tuấn nhấn mạnh.

Lê Mỹ