Món nợ ít được biết đến của Apple với CIA

Người sáng lập Apple Steve Jobs bên cạnh chiếc máy tính năm 1984. Ảnh: Wikimedia Commons

Quan trọng hơn, hệ điều hành do NeXT phát triển sau này đã trở thành nền tảng cho nhiều sản phẩm chủ chốt của Apple, trong đó có iPhone.

Câu chuyện bắt đầu vào năm 1986, khi Chiến tranh Lạnh vẫn đang ở giai đoạn căng thẳng. Trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Ronald Reagan tăng mạnh chi tiêu quốc phòng, trong đó dành nguồn lực đáng kể cho các công nghệ mới như hệ thống phòng thủ tên lửa và vệ tinh do thám, một bộ phận trong cộng đồng an ninh quốc gia Mỹ bắt đầu nhận thấy tiềm năng của cuộc cách mạng máy tính đang diễn ra tại Thung lũng Silicon.

Joe Romello và Jeff Harris, khi đó làm việc trong "Chương trình B" của CIA - một sáng kiến mật nhằm phát triển công nghệ phục vụ hoạt động trinh sát vệ tinh - là những người quan tâm đến khả năng ứng dụng công nghệ của Steve Jobs vào lĩnh vực tình báo.

Romello và Harris muốn trao đổi trực tiếp với Jobs về "các vấn đề liên quan đến quốc phòng, cụ thể là tình báo". Do tính chất bảo mật của chương trình, họ không thể tiết lộ chi tiết, nhưng muốn tìm cơ hội gặp người đồng sáng lập Apple, khi đó đang tập trung xây dựng công ty máy tính mới mang tên NeXT.

Từ công ty khởi nghiệp đến hợp đồng bí mật

Tháng 2/1986, ngoài việc thành lập NeXT, Steve Jobs mua lại bộ phận đồ họa máy tính thuộc công ty Lucasfilm của đạo diễn George Lucas. Đơn vị này sau đó trở thành Pixar. Thương vụ mang đến cho Jobs một công nghệ có mối liên hệ đáng chú ý với lĩnh vực quốc phòng.

Pixar từng hợp tác với ESL, một công ty quốc phòng tại Thung lũng Silicon, để phát triển một loại máy tính phục vụ các chuyên gia phân tích tình báo trong quá trình đánh giá hình ảnh vệ tinh. Garry Fuller, người từng làm việc tại ESL và sau này gia nhập NeXT, nhớ lại cuộc gặp giữa Jobs và Robert Kohler, chủ tịch ESL.

Kohler từng là một quan chức cấp cao của CIA. Theo Fuller, ông đã chỉ ra với Jobs rằng những công việc mà máy tính NeXT được thiết kế để phục vụ cho sinh viên, giáo sư và các nhà nghiên cứu cũng có nhiều điểm tương đồng với công việc mà cộng đồng tình báo thực hiện trong các hoạt động bí mật.

Trong chuyến thăm đầu tiên tới trụ sở NeXT, Romello và Harris không gặp được Jobs. Sau đó, Romello có dịp gặp Jobs tại New York. Tuy nhiên, nhà sáng lập NeXT không muốn biết những thông tin mà ông không được phép biết.

"Đừng nói với tôi bất cứ điều gì mà tôi không được phép biết, vì tôi sẽ không thể nào 'quên đi' những gì đã nghe đâu", Jobs nói với Romello.

Đặc vụ CIA Jeff Harris. Ảnh: Jeff Harris

Romello sau đó trình bày mục đích cụ thể của cuộc gặp: muốn mua các máy trạm NeXT cho một khách hàng không được tiết lộ danh tính.

Khi Romello hỏi NeXT có thể cung cấp bao nhiêu máy mỗi năm, Jobs trả lời rằng đó là thông tin mật. Romello sau đó đưa ra con số mà ông muốn mua: 20.000 máy trong một năm, đồng thời đề nghị hai yêu cầu tùy chỉnh về kỹ thuật.

Những thay đổi này không do Jobs hoặc NeXT trực tiếp thực hiện. Khách hàng trong lĩnh vực tình báo cần một con chip tốc độ cao hơn do Motorola cung cấp và một card đồ họa đặc biệt của Intel. Romello sau này cho biết phía tình báo không tiết lộ cho Jobs mục đích thực sự của việc sử dụng những máy tính này, cũng như không cung cấp bản sao của các linh kiện cần thiết. Việc tùy chỉnh được tiến hành sau khi mua máy, bởi chính phía tình báo hoặc các bên trung gian.

Dù không biết đầy đủ mục đích cuối cùng của những chiếc máy tính, Jobs sau đó vẫn được cấp quyền an ninh tối mật để có thể ra vào các cơ sở tuyệt mật.

Đối với NeXT, hợp đồng này đến vào thời điểm đặc biệt quan trọng. Công ty đang gặp nhiều khó khăn. Các máy trạm có giá cao, trong khi doanh số tại các trường đại học - nhóm khách hàng mà Jobs kỳ vọng sẽ trở thành thị trường chính - không đạt mức mong muốn.

Trong bối cảnh đó, hợp đồng với các cơ quan tình báo, dù được giữ kín, trở thành nguồn doanh số quan trọng đối với NeXT. Về công khai, công ty cho biết mình có hợp đồng với chính quyền liên bang thông qua quan hệ đối tác với ESL. Theo Dain Ehring, người từng làm việc cùng Romello trong hợp đồng với NeXT, ngay cả trong nội bộ Chính phủ Mỹ, vai trò của CIA cũng được giữ kín. Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) mới là đơn vị đứng tên mua hàng chính thức.

Những “khách hàng” vô danh

Sự bí mật của hợp đồng thể hiện ngay tại trụ sở NeXT. Chỉ một số ít nhân viên biết về những vị khách thường xuyên đến từ Washington.

Dan'l Lewin, người được Jobs tuyển từ Apple về NeXT, nhớ lại có khoảng nửa tá nhóm khách khác nhau lần lượt xuất hiện tại văn phòng. Theo ông, những người này có dáng vẻ giống các đặc vụ mặc thường phục.

Họ tự giới thiệu bằng những cái tên phổ biến như Sally, Bill hay Sanjay, nhưng không mang danh thiếp. Nhân viên NeXT trình diễn sản phẩm cho họ, trong khi luôn có người của ESL tham gia vì ESL là đơn vị điều phối dự án. Sau đó, những vị khách rời đi mà không cung cấp thêm thông tin.

CIA cũng huy động một đội ngũ từ Sun Microsystems - công ty vốn đã có quan hệ làm ăn với cơ quan này - để hỗ trợ NeXT đẩy nhanh quá trình sản xuất.

Ban đầu, NeXT chỉ sản xuất được khoảng 100 máy trạm trong tháng đầu tiên. Sau đó, sản lượng tăng lên 1.500 máy mỗi tháng và tiếp tục đạt 5.000 máy.

Quá trình vận chuyển những chiếc máy này cũng được tiến hành theo cách hạn chế tối đa việc để lộ thông tin. Các máy tính được đưa lên những xe tải không có dấu hiệu nhận diện. Xe đến kho của NeXT vào sáng sớm, sau đó chuyển hàng tới một công ty bình phong của CIA để lắp đặt các chip và bộ xử lý hình ảnh đã được tùy chỉnh.

Sau khi hoàn tất, những chiếc máy lại được vận chuyển bằng xe tải tới Moffett Field, một căn cứ quân sự, rồi được đưa lên các máy bay vận tải C-5 để chuyển tới những địa điểm cuối cùng được giữ bí mật.

Quá trình vận chuyển những chiếc máy tính của NeXT. Ảnh: NeXT

Theo những người từng làm việc trong lĩnh vực tình báo, Jobs không biết chính xác các máy tính NeXT được đưa tới đâu hoặc sử dụng cho mục đích gì. Thậm chí, những người trực tiếp tham gia mua máy, trong đó có Romello, cũng không dự đoán được đầy đủ cách thức các thiết bị này sẽ được sử dụng về sau.

Các máy tính được chuyển tới các chuyên gia phân tích tại Văn phòng Trinh sát Quốc gia (NRO). Với màn hình độ phân giải cao và những chip chuyên dụng, các máy trạm NeXT được sử dụng để xử lý hình ảnh vệ tinh, qua đó hỗ trợ xác định những hoạt động như di chuyển lực lượng quân sự hoặc xây dựng các hầm phóng tên lửa.

Những máy trạm này còn cho phép các chuyên gia phân tích tạo và chia sẻ báo cáo với các nhà lập pháp hoặc Tổng thống, kết hợp video thuyết minh, hình ảnh tĩnh và chú thích.

Một chức năng khác có ý nghĩa đặc biệt là khả năng chia sẻ dữ liệu trên các mạng lưới tình báo. Những hình ảnh vừa thu thập có thể được chuyển tới quân nhân ở nhiều nơi trên thế giới để phục vụ phân tích gần như theo thời gian thực.

Vào thời điểm World Wide Web vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, hệ thống này đã tạo ra một mạng lưới trao đổi dữ liệu có khả năng đáp ứng nhu cầu của cộng đồng tình báo. Romello cho biết khi đó họ không gọi hệ thống này là "Internet", mà thường sử dụng thuật ngữ "mạng diện rộng" (WAN).

Việc đưa hình ảnh tình báo trực tiếp đến các quân nhân cũng làm thay đổi cách thông tin được khai thác. Thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào các bản phân tích do cơ quan tình báo cung cấp, các chỉ huy chiến trường có thể trực tiếp tiếp cận dữ liệu hình ảnh và tự đánh giá thông tin.

Theo Romello, đây là một trong những hệ quả ngoài dự kiến đáng chú ý nhất của việc đưa máy tính NeXT vào hoạt động tình báo, bởi nó phần nào thách thức mô hình tập trung hóa thông tin vốn tồn tại lâu nay trong cộng đồng tình báo Mỹ.

Sự trở lại của Steve Jobs

NeXT được đưa vào sử dụng trong các cơ quan tình báo Mỹ vào thời điểm môi trường chiến lược quốc tế chuẩn bị có những thay đổi lớn.

Năm 1991, Liên Xô tan rã. Mỹ chuyển từ vị thế một trong hai siêu cường sang vai trò cường quốc chi phối trong một môi trường an ninh xuất hiện nhiều thách thức mới, từ các quốc gia bị Washington coi là đối thủ, sự trỗi dậy của Trung Quốc đến chủ nghĩa khủng bố.

Tuy nhiên, Steve Jobs không hướng sự nghiệp lâu dài vào lĩnh vực quốc phòng hay tình báo. Ông tiếp tục theo đuổi những mục tiêu khác trong ngành công nghệ và từng chia sẻ với Jeff Harris, khi đó là lãnh đạo NRO, về tham vọng định hình lại ngành công nghiệp âm nhạc.

Steve Jobs ngồi thảo luận với nhân viên CIA Dain Ehring. Ảnh: Dain Ehring

Năm 1996, Apple thông báo mua lại NeXT, mở đường cho Jobs trở lại công ty mà ông từng đồng sáng lập. Vài năm sau, ông giành lại quyền kiểm soát Apple và từng bước đưa công ty trở thành một trong những thương hiệu có giá trị nhất thế giới.

Cùng với sự trở lại của Jobs, những công nghệ được phát triển tại NeXT cũng bước vào một giai đoạn mới. Hệ điều hành NEXTSTEP của NeXT trở thành nền tảng cho hệ điều hành của Apple, từ máy Mac đến iPhone.

Điều đáng chú ý là Apple sau này không trở thành một nhà thầu quân sự lớn như NeXT từng có thời điểm tham gia. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chi tiêu quốc phòng Mỹ giảm mạnh, trong khi thị trường máy tính cá nhân thương mại phát triển nhanh chóng vào cuối thập niên 1990.

Mối liên hệ giữa Thung lũng Silicon với lĩnh vực quân sự và tình báo vì thế cũng dần thay đổi. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, quan hệ này bắt đầu được chú ý trở lại khi Lầu Năm Góc tăng đầu tư vào các công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo, và các công ty công nghệ tại Thung lũng Silicon tiếp tục tìm kiếm cơ hội hợp tác trong lĩnh vực quốc phòng.

Nhìn lại câu chuyện NeXT, tác động lâu dài nhất của mối quan hệ giữa Steve Jobs với lĩnh vực an ninh quốc gia Mỹ có thể không nằm ở số lượng máy tính được cung cấp cho các cơ quan tình báo, mà ở việc hợp đồng này giúp NeXT có thêm nguồn lực để duy trì hoạt động trong một giai đoạn khó khăn.

Dain Ehring cho rằng sự hợp tác với các cơ quan tình báo đã giúp Jobs có thêm khoảng 5 năm để củng cố và phát triển doanh nghiệp, đồng thời chứng minh năng lực quản lý với các cổ đông và thị trường.

Theo Ehring, nếu không có sự hỗ trợ từ NRO, Steve Jobs có thể đã không có cơ hội trưởng thành thêm với tư cách một nhà quản lý doanh nghiệp và trở lại Apple trong vai trò người đứng đầu công ty.

Từ một công ty máy tính gặp khó khăn trong thập niên 1980 đến nền tảng công nghệ của những sản phẩm mang tính biểu tượng của Apple, câu chuyện NeXT cho thấy một mối liên hệ ít được biết đến giữa ngành công nghệ dân sự và cộng đồng tình báo Mỹ trong thời kỳ cuối Chiến tranh Lạnh.

Mối quan hệ ấy không kéo dài, nhưng những dấu ấn của nó vẫn còn hiện diện theo một cách khác: NeXT giúp Steve Jobs duy trì sự nghiệp công nghệ, tạo điều kiện để ông trở lại Apple, trong khi công nghệ được phát triển tại NeXT tiếp tục tồn tại trong hệ sinh thái sản phẩm của Apple nhiều thập niên sau đó.

Bảo Hà/Báo Tin tức và Dân tộc (tổng hợp)