Mối đe dọa cho nghệ sĩ Việt

Giữa lúc hàng loạt web phim lậu phải đóng cửa sau Công điện số 38/CĐ-TTg của Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc, vấn đề bản quyền âm nhạc cũng gây chú ý. Theo giới nghệ sĩ, nhạc Việt đang trong tình trạng báo động khi tình trạng xâm phạm bản quyền diễn ra theo nhiều cách khác nhau.

Tình trạng báo động cho nhạc Việt

Trao đổi với Tri Thức - Znews, luật sư Hoàng Hà, đoàn luật sư TP.HCM cho biết nhạc Việt thường bị xâm phạm bản quyền qua việc re-up ca khúc, cắt ghép MV, dùng nhạc làm nền video, livestream, quảng cáo, cover, remix, dùng beat, dùng sample, phát nhạc tại địa điểm kinh doanh hoặc đưa bản ghi lên nền tảng số để kiếm tiền mà không xin phép.

Về pháp lý, một ca khúc có nhiều lớp quyền, gồm quyền tác giả của nhạc sĩ và người viết lời, quyền liên quan của ca sĩ, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và đơn vị phát sóng. Vì vậy việc lấy một bài nhạc để khai thác trái phép có thể đồng thời xâm phạm nhiều chủ thể. Hành vi này có thể bị xử lý hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP, bị yêu cầu bồi thường theo Luật Sở hữu trí tuệ và nếu có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại đạt ngưỡng luật định, có thể bị xem xét theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015.

Nói thêm về vấn đề này, nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo nhận định để công nghiệp văn hóa phát triển, một trong những vấn đề đầu tiên phải quan tâm là vấn đề bản quyền.

Một kênh YouTube dùng AI cover nhiều bài hát nổi tiếng khác nhau.

Nhạc sĩ nhấn mạnh tất cả sáng tác, kể cả sản phẩm phái sinh, đều phải được ghi rõ nguồn gốc và hoàn toàn không được sử dụng trái phép. Khi sử dụng trái phép sẽ dẫn đến việc sai lệch các vấn đề về tác quyền và đôi khi làm tác phẩm đi theo một chiều hướng khác.

Khi đã sử dụng sản phẩm để kinh doanh là phải trả phí và tôn trọng bản quyền, dùng cái gì cũng nên hỏi chủ sở hữu bản quyền cho dù chỉ trích dẫn bao nhiêu giây đi nữa, vì đó là chất xám của người khác.

Nhạc sĩ bày tỏ: “Không thể sử dụng ca khúc của người khác tràn lan như hiện nay, đặc biệt tình trạng cover bằng AI. Bây giờ mở mạng lên là thấy ca khúc do AI thể hiện. Nhiều kênh YouTube đăng tải sản phẩm nhạc AI và thu hút rất đông người nghe. Khi sử dụng một bài hát nếu của người khác, chủ kênh đó phải xin phép. Tình trạng sử dụng sản phẩm của người khác mà không xin phép đang rất báo động. Nó tác động tới sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa. Có những người phải bỏ hàng tỷ đồng để sản xuất một video. Do đó, việc người khác trích dẫn rồi làm phái sinh bằng AI là điều tuyệt đối không được phép”.

Nhạc sĩ nhấn mạnh cần tránh sử dụng sản phẩm của người khác mà không xin phép. Nó có thể làm lệch lạc cả giá trị văn hóa lẫn giá trị tác phẩm. Đặc biệt, trong trường hợp kinh doanh, có doanh thu, tất yếu phải trả phí bản quyền.

“Trong trường hợp cover, đương nhiên người cover cũng phải xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu. Khi bạn làm một sản phẩm dựa trên giai điệu của người khác, chưa biết có kinh doanh hay không, vẫn phải có sự đồng ý của người đã sáng tạo ra nó. Có thể ban đầu bạn xin phép làm cho vui, nhưng sau đó nó có thể kéo theo rất nhiều giá trị thương mại”, nhạc sĩ cho biết.

Bảo vệ bản quyền giúp công nghiệp văn hóa phát triển chuẩn mực

Theo nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo, tình trạng xâm phạm bản quyền, sử dụng sản phẩm mà không xin phép có thể gây thiệt hại rất lớn tới nghệ sĩ nói riêng và âm nhạc Việt nói chung. Một là làm giảm năng lượng sáng tác của nghệ sĩ. Thứ hai là làm méo mó những giá trị đích thực mà người nghệ sĩ chân chính muốn truyền tải. Nó cũng làm giảm nguồn thu của nghệ sĩ. Do đó, khi sản phẩm ra đời, cần có sự giám sát chặt chẽ.

“Vấn đề bản quyền rất quan trọng. Chúng ta cũng nên định hướng cho công chúng là dùng cái gì cũng nên có bản quyền. Khi mình trả tiền, mình sẽ được sử dụng sản phẩm một cách thoải mái. Điều này giúp công việc văn hóa phát triển chuẩn mực, ai cũng có lợi và tránh được tình trạng dùng ‘chùa’”, nhạc sĩ nhấn mạnh.

Nếu âm nhạc bị dùng “chùa”, số ít người sáng tác sống được với nghề. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay âm nhạc dần bị cá nhân hóa và AI phát triển quá mạnh.

Luật sư Hoàng Hà và nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo nói về vấn đề bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc. Ảnh: NVCC.

“Ví dụ bây giờ khi dùng AI, chỉ 5 phút là có một bài hát hoàn chỉnh. Đó là sự bất cập nên giá trị bản quyền càng phải được đánh giá cao. Tôi nghĩ công chúng cũng nên nhận thức dần, AI chỉ nên là trợ lý thôi. Nếu lạm dụng quá sẽ làm méo mó và ảnh hưởng đến các nghệ sĩ chân chính.

Công điện vừa rồi là rất đúng đắn để bảo vệ quyền tác giả và định hướng tư duy cho người dân rằng văn hóa không phải tự nhiên từ trên trời rơi xuống. Nó là kết quả qua rất nhiều ý tưởng của nghệ sĩ, người phối khí… Hiện nay, một bộ phận khán giả vẫn đang quen nghe và xem video 'chùa'. Vì vậy nên nâng cao vấn đề bản quyền và việc trả tiền để được xem, được thưởng thức một cách thoải mái", nhạc sĩ nói.

Về vấn đề AI cover ca khúc có sẵn của nhạc sĩ, ca sĩ khác, luật sư Hoàng Hà cho biết phải xem người tạo bản cover đã sử dụng những yếu tố nào, có xin phép chủ thể quyền và có khai thác thương mại hay không?

Về pháp lý, một ca khúc thường có nhiều lớp quyền. Lớp thứ nhất là quyền tác giả đối với phần nhạc và lời. Lớp thứ hai là quyền liên quan đối với bản ghi âm, ghi hình, phần biểu diễn của ca sĩ, nhà sản xuất bản ghi và đơn vị phát sóng nếu có. Vì vậy nếu dùng AI để cover một bài hát đang được bảo hộ, dù không dùng giọng ca sĩ thật, người làm vẫn có thể đang khai thác phần nhạc và lời của tác phẩm.

Việc sao chép, làm bản phái sinh, biểu diễn, truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên mạng mà không được phép đều có thể bị coi là xâm phạm quyền theo Luật Sở hữu trí tuệ. Cục Bản quyền tác giả cũng nêu rõ việc đăng ký quyền tác giả không bắt buộc, nhưng giấy chứng nhận đăng ký là căn cứ giúp chủ thể quyền không phải chứng minh quyền của mình khi có tranh chấp, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại.

Trường hợp AI cover dùng giọng hát của một ca sĩ thật, vấn đề phức tạp hơn. Pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành bảo hộ quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình. Việc “nhái giọng” bằng AI có thể kéo theo vấn đề về quyền nhân thân, hình ảnh, danh dự, uy tín và quyền kiểm soát việc khai thác thương mại dấu hiệu nhận diện cá nhân. Nói dễ hiểu là việc dùng AI để tạo cảm giác “ca sĩ A đang hát bài B” rồi đăng công khai, kiếm tiền hoặc gây nhầm lẫn cho công chúng, rủi ro pháp lý rất cao, kể cả khi người tạo nói rằng “đây chỉ là sản phẩm AI”.

Về chế tài, nếu chỉ là hành vi đăng tải trái phép ở quy mô nhỏ, người vi phạm có thể bị yêu cầu gỡ bỏ và bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP về quyền tác giả, quyền liên quan. Nếu hành vi có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại đạt ngưỡng luật định, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, theo luật sư, việc xử lý tình trạng AI cover không dễ. Khó ở chỗ phải xác định ai là người tạo, ai đăng tải, ai hưởng tiền, dữ liệu đầu vào có sử dụng bản ghi gốc hay không, bản cover có khai thác phần được bảo hộ của tác phẩm hay chỉ là mô phỏng phong cách. Với nội dung trên nền tảng xuyên biên giới, việc thu thập dữ liệu tài khoản, doanh thu quảng cáo, địa chỉ IP, máy chủ và lịch sử chỉnh sửa phụ thuộc rất nhiều vào hợp tác của nền tảng.

Khó thứ hai là ranh giới giữa cover hợp pháp, tác phẩm phái sinh và xâm phạm bản quyền không phải lúc nào cũng rõ với công chúng. Nhiều người nghĩ “tôi tự tạo bằng AI, không lấy file gốc” thì không vi phạm. Cách hiểu này không đúng. Nếu vẫn sử dụng giai điệu, lời ca, cấu trúc bài hát đang được bảo hộ và đưa lên mạng cho công chúng nghe, vẫn có thể phải xin phép chủ thể quyền.

Và cuối cùng là pháp luật hiện nay chưa có quy định thật cụ thể cho toàn bộ tình huống AI cover, nhất là việc mô phỏng giọng hát nghệ sĩ. Vì vậy khi xử lý, cơ quan chức năng thường phải dựa vào các quy định hiện có về quyền tác giả, quyền liên quan, quyền nhân thân, cạnh tranh không lành mạnh, quảng cáo gây nhầm lẫn và trách nhiệm của nền tảng trung gian.

Minh Hạo